Rối loạn khí sắc khác: khi khí sắc trục trặc theo kiểu không điển hình

Rối loạn khí sắc khác là gì?

Hãy hình dung các rối loạn khí sắc điển hình như những chiếc áo may sẵn theo cỡ chuẩn: trầm cảm, hưng cảm, loạn khí sắc. Nhưng khí sắc của con người đa dạng, và đôi khi biểu hiện của một người không vừa với cỡ nào — quá ngắn, quá xen kẽ, hay pha trộn nhiều trạng thái. Rối loạn khí sắc khác là chỗ dành cho những biểu hiện thật nhưng không vừa khuôn đó.

Về mặt y khoa, ICD-10 định nghĩa F38 là mục dành cho bất kỳ rối loạn khí sắc nào không đủ điều kiện xếp vào các mục F30–F34, vì không đủ MỨC ĐỘ hoặc không đủ THỜI GIAN. Hai ví dụ được ICD-10 nêu tên cụ thể là: giai đoạn khí sắc hỗn hợp đơn độc (F38.0) và các đợt trầm cảm ngắn tái diễn (F38.1)^[1]. Để hiểu các thể điển hình, bạn có thể tham khảo thêm bài về trầm cảm và về rối loạn cảm xúc lưỡng cực.

Biểu hiện có thể gặp

• Những đợt khí sắc trầm rõ nhưng ngắn, tái đi tái lại — ICD-10 gọi nhóm này là các đợt trầm cảm ngắn tái diễn (F38.1)^[1]
• Trạng thái hỗn hợp: cùng lúc có nét trầm buồn và bồn chồn, kích thích hoặc năng lượng bất thường — nếu xảy ra đơn độc, ICD-10 xếp vào F38.0^[1]
• Khí sắc dao động không theo khuôn điển hình của trầm cảm hay lưỡng cực
• Ảnh hưởng tới giấc ngủ, năng lượng, sự tập trung và sinh hoạt

Vì không theo khuôn quen thuộc, các dạng này đôi khi bị bỏ sót hoặc hiểu nhầm. Việc theo dõi diễn tiến giúp bác sĩ hiểu rõ hơn và điều trị phù hợp.

Điểm cần nhấn mạnh: "ngắn" không đồng nghĩa với "nhẹ". Nghiên cứu thuần tập tiến cứu trên người trẻ trong dân số chung tại Zurich (Thụy Sĩ), công bố năm 1990, cho thấy một tỉ lệ đáng kể người có đủ mọi tiêu chuẩn của một giai đoạn trầm cảm điển hình NGOẠI TRỪ tiêu chuẩn thời gian; và nhóm này giống trầm cảm điển hình trên hầu hết các chỉ số — triệu chứng, tuổi khởi phát, tiền sử gia đình, diễn tiến theo thời gian và mức suy giảm chức năng — chỉ khác ở độ dài của mỗi đợt^[2]. Chính danh sách "giống nhau" đó mới là điều đáng chú ý: nếu hai bên giống nhau ở mọi thứ trừ độ dài, thì độ dài không phải là căn cứ để coi nhẹ bên nào. Nghiên cứu này công bố đã lâu, nhưng nó chính là công trình đặt nền cho khái niệm trầm cảm ngắn tái diễn — và là lý do khái niệm đó có mặt trong ICD-10.

Nguyên nhân

Giống các rối loạn khí sắc khác, nhóm này liên quan tới nhiều yếu tố cộng dồn:

• Yếu tố sinh học và di truyền, thay đổi trong hoạt động chất dẫn truyền thần kinh
• Yếu tố tâm lý: nét tính cách, cách đối phó, lòng tự trọng
• Stress và biến cố cuộc sống
• Các bệnh cơ thể, rối loạn giấc ngủ hoặc dùng chất có thể góp phần

Riêng với các đợt trầm cảm ngắn tái diễn, nghiên cứu dân số tại Zurich ghi nhận nhóm này có tiền sử gia đình tương tự trầm cảm điển hình — thêm một dấu hiệu cho thấy đây là một thể bệnh thật sự chứ không phải phản ứng nhất thời^[2]. Như với mọi rối loạn khí sắc, đây không phải lỗi hay sự yếu đuối của người bệnh, mà là một tình trạng cần được chăm sóc.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Không đúng khuôn trầm cảm hay lưỡng cực thì chắc không sao" — Dạng không điển hình vẫn gây khổ sở và ảnh hưởng cuộc sống. Với các đợt trầm cảm ngắn tái diễn, mức suy giảm chức năng được ghi nhận tương tự trầm cảm điển hình^[2].
• "Đợt buồn ngắn rồi qua thì không cần quan tâm" — Nếu các đợt lặp đi lặp lại và ảnh hưởng sinh hoạt, đó là một vấn đề đáng được đánh giá và hỗ trợ; nhóm này cũng đi kèm tỉ lệ toan tự sát tăng^[3].
• "Vừa buồn vừa bồn chồn là mâu thuẫn, chắc do tính khí" — Các trạng thái hỗn hợp là có thật và được ICD-10 công nhận thành một mục chẩn đoán riêng^[1]; chúng cần được nhận diện đúng để điều trị phù hợp.
• "Chẩn đoán chưa điển hình thì không điều trị được" — Không đúng. Điều quan trọng là được đánh giá, theo dõi và điều trị cá thể hóa; chẩn đoán có thể rõ dần theo thời gian và hướng điều trị được điều chỉnh theo.

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ chuyên khoa Tâm thần tìm hiểu đặc điểm khí sắc, thời gian, tính chu kỳ và ảnh hưởng tới cuộc sống, đồng thời phân biệt với các thể điển hình như trầm cảm và rối loạn lưỡng cực, và loại trừ nguyên nhân cơ thể hoặc do chất. Chính tiêu chuẩn THỜI GIAN là ranh giới quan trọng ở đây: ICD-10 tách riêng các đợt trầm cảm ngắn tái diễn khỏi rối loạn trầm cảm tái diễn (F33), và tách giai đoạn khí sắc hỗn hợp đơn độc khỏi giai đoạn hỗn hợp trong rối loạn lưỡng cực (F31.6)^[1]. Vì biểu hiện không theo khuôn, việc theo dõi diễn tiến theo thời gian đặc biệt hữu ích — ghi lại ngày bắt đầu, ngày kết thúc và mức độ của từng đợt là thông tin rất giá trị để mang tới buổi khám.

Một thang sàng lọc có thể hỗ trợ nhận diện và trao đổi với bác sĩ về các triệu chứng khí sắc:

Điều trị

Điều trị được cá thể hóa theo biểu hiện cụ thể của từng người. Cũng cần nói thẳng: vì đây là nhóm chẩn đoán "không xếp được vào chỗ khác", số nghiên cứu điều trị dành riêng cho nó ít hơn nhiều so với trầm cảm hay lưỡng cực. "Ít nghiên cứu" ở đây có nghĩa là chưa ai làm những thử nghiệm lớn riêng cho nhóm này, chứ KHÔNG có nghĩa là đã thử và thấy không hiệu quả — hai điều đó rất khác nhau. Điều đó không có nghĩa là không làm gì được — mà có nghĩa là việc theo dõi sát và điều chỉnh theo đáp ứng của từng người càng quan trọng.

Tâm lý trị liệu

Các liệu pháp tâm lý giúp người bệnh hiểu và điều hòa cảm xúc, xử lý stress và xây dựng các thói quen nâng đỡ khí sắc, như nhịp sinh hoạt và giấc ngủ đều đặn.

Điều trị bằng thuốc khi cần

Tùy biểu hiện, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc phù hợp và theo dõi sát. Việc phân biệt với rối loạn lưỡng cực quan trọng, vì nó ảnh hưởng tới lựa chọn thuốc — đặc biệt khi có yếu tố khí sắc hỗn hợp. Mọi điều chỉnh cần bàn với bác sĩ và không tự ý ngưng.

Người thân có thể làm gì?

Sự đồng hành của gia đình giúp người bệnh vượt qua nhẹ nhàng hơn:

• Coi trọng nỗi khổ của người bệnh dù biểu hiện không theo khuôn quen thuộc.
• Lắng nghe không phán xét và khuyến khích đi khám, theo dõi cùng bác sĩ.
• Hỗ trợ duy trì nhịp sinh hoạt và giấc ngủ đều đặn, giảm căng thẳng.
• Chú ý các dấu hiệu nguy cơ tự sát và trao đổi thẳng thắn khi lo lắng — đây là nhóm có tỉ lệ toan tự sát tăng, đừng vì các đợt bệnh ngắn mà chủ quan^[3].
• Đồng hành trong việc dùng thuốc và tái khám theo chỉ định.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Hãy tìm bác sĩ chuyên khoa khi khí sắc thay đổi gây ảnh hưởng tới giấc ngủ, năng lượng, công việc hoặc các mối quan hệ, dù biểu hiện không giống các thể điển hình. Các đợt buồn ngắn tái diễn hoặc trạng thái vừa buồn vừa bồn chồn cũng đáng được đánh giá. Được theo dõi đúng giúp điều trị phù hợp và phòng các biến chứng.

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F38 Other mood [affective] disorders (F38.0 Mixed affective episode; F38.1 Recurrent brief depressive episodes) (phân loại bệnh quốc tế)
2. Angst J, Merikangas K, Scheidegger P, Wicki W (1990). Recurrent brief depression: a new subtype of affective disorder. J Affect Disord 19(2):87–98 (nghiên cứu thuần tập tiến cứu trong dân số chung · Zurich, Thụy Sĩ)
3. Pezawas L và cs. (2002). A longitudinal view of triggers and thresholds of suicidal behavior in depression. J Clin Psychiatry 63(10):866–873 (nghiên cứu so sánh trên lâm sàng · 101 người bệnh)
4. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)
5. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Phân loại bệnh ICD-10