Giai đoạn hưng cảm: dấu hiệu nhận biết, nguy cơ và xử trí

Giai đoạn hưng cảm là gì?

Hãy hình dung một chiếc xe đang tăng tốc mà phanh không ăn: động cơ gầm lên, tốc độ tăng dần, người ngồi trong thấy phấn khích và tự tin — nhưng chính cảm giác "mọi thứ đều tuyệt" ấy lại là điều nguy hiểm, vì nó khiến người bệnh không nhận ra mình đang mất kiểm soát. Đó là lý do hưng cảm dễ bị bỏ qua ở giai đoạn đầu và người bệnh thường từ chối rằng mình có vấn đề.

Về mặt y khoa, giai đoạn hưng cảm là một pha khí sắc dâng cao hoặc cáu kỉnh bất thường, kèm tăng năng lượng và hoạt động, kéo dài liên tục — theo ICD-10, thường ít nhất một tuần và đủ nặng để làm gián đoạn công việc, sinh hoạt xã hội thường ngày^[1]. Mốc "một tuần" đáng để gia đình nhớ, vì nó là ranh giới thực dụng giữa "mấy hôm nay nó phấn khởi" và một pha bệnh cần đi khám. Trong trường hợp nặng có thể kèm hoang tưởng tự cao hoặc ảo giác. Vì hưng cảm thường thuộc rối loạn lưỡng cực, bài này liên quan chặt với chủ đề rối loạn cảm xúc lưỡng cực.

Dấu hiệu và triệu chứng

• Khí sắc dâng cao quá mức, hưng phấn, hoặc cáu kỉnh dễ nổi nóng
• Giảm nhu cầu ngủ rõ rệt: ngủ rất ít nhưng vẫn thấy tràn đầy năng lượng
• Nói nhiều, nói nhanh, khó ngắt lời; ý nghĩ dồn dập, nhảy từ chủ đề này sang chủ đề khác
• Tự cao, tự tin quá mức về khả năng, tài năng hoặc thân phận của mình
• Dễ bị phân tán, khó tập trung vào một việc
• Tăng hoạt động, lên nhiều kế hoạch lớn, làm nhiều việc cùng lúc
• Hành vi bốc đồng gây hậu quả: tiêu tiền vô độ, đầu tư liều lĩnh, quan hệ rủi ro, lái xe ẩu

Trong hưng cảm nặng, có thể xuất hiện hoang tưởng tự cao (tin mình có sứ mệnh, quyền lực đặc biệt) hoặc ảo giác. Ngược lại với người ngoài thấy rõ sự bất thường, người bệnh thường tin mình hoàn toàn ổn.

Nguyên nhân và yếu tố khởi phát

Hưng cảm chủ yếu có nền sinh học, thường trong bối cảnh rối loạn lưỡng cực:

• Yếu tố di truyền và sinh học của rối loạn lưỡng cực
• Mất ngủ và rối loạn nhịp sinh hoạt là yếu tố châm ngòi rất thường gặp
• Stress nặng, thay đổi lớn trong cuộc sống
• Chất kích thích, rượu, và đôi khi một số thuốc có thể khởi phát hưng cảm ở người có nền lưỡng cực

Việc hiểu hưng cảm có nền bệnh lý giúp gia đình bớt trách móc người bệnh vì những hành vi trong cơn, và tập trung vào điều trị.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Chỉ là tính cách năng động, vui vẻ" — Hưng cảm khác với sự hăng hái bình thường ở mức độ, thời gian kéo dài và hậu quả gây suy giảm chức năng. Đây là một pha của bệnh cần điều trị.
• "Không buồn thì đâu phải bệnh" — Nhiều người nghĩ bệnh tâm thần chỉ là buồn chán. Hưng cảm là thái cực ngược lại của khí sắc và cũng nguy hiểm không kém.
• "Muốn là kiểm soát được" — Trong cơn, người bệnh khó tự kiểm soát và thường không nhận ra mình bệnh; đây là đặc điểm của bệnh, không phải sự buông thả.
• "Chỉ cần uống thuốc chống trầm cảm là đủ" — Với người có nền lưỡng cực, thuốc chống trầm cảm có nguy cơ làm chuyển pha sang hưng cảm, hưng cảm nhẹ hoặc trạng thái hỗn hợp; báo cáo đồng thuận quốc tế về rối loạn lưỡng cực khuyến cáo ở lưỡng cực loại I chỉ dùng thuốc chống trầm cảm KÈM thuốc ổn định khí sắc, không dùng đơn độc^[2]. Điều trị phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định.

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ chuyên khoa Tâm thần đánh giá qua thăm khám, bệnh sử từ người bệnh và gia đình, và thường tìm hiểu cả các giai đoạn khí sắc trước đây, vì hưng cảm thường là một phần của rối loạn lưỡng cực. Một bước quan trọng là loại trừ nguyên nhân do chất và bệnh lý cơ thể như cường giáp có thể gây biểu hiện giống hưng cảm.

Thông tin từ gia đình đặc biệt quý, vì người bệnh trong cơn thường không nhận thấy sự bất thường của mình.

Điều trị

Hưng cảm cần được điều trị sớm để bảo vệ người bệnh khỏi những hậu quả của hành vi bốc đồng và để ổn định khí sắc.

Thuốc

Bác sĩ thường dùng thuốc ổn định khí sắc và/hoặc thuốc chống loạn thần để kiểm soát cơn hưng cảm — nghiên cứu tổng hợp 68 thử nghiệm ngẫu nhiên trên hơn 16.000 người cho thấy nhiều thuốc trong cả hai nhóm đều hiệu quả hơn giả dược trong hưng cảm cấp, trong đó nhóm chống loạn thần nhìn chung hiệu quả hơn nhóm ổn định khí sắc^[3]. Xin nói rõ phạm vi của kết luận đó để tránh một hiểu lầm rất dễ xảy ra: nó nói về việc CẮT CƠN hưng cảm đang diễn ra, KHÔNG nói về điều trị duy trì lâu dài. Ở phần duy trì, thứ tự ưu tiên lại khác — bài về rối loạn cảm xúc lưỡng cực trên trang này trình bày kỹ điều đó. Sau giai đoạn cấp, việc điều trị duy trì rất quan trọng để phòng tái phát các pha khí sắc. Không tự ý ngưng thuốc khi thấy khỏe, vì đó là nguyên nhân tái phát hàng đầu.

Ổn định nhịp sống và hỗ trợ tâm lý

Duy trì giấc ngủ và nhịp sinh hoạt đều đặn giúp ổn định khí sắc. Giáo dục về bệnh cho người bệnh và gia đình, cùng hỗ trợ tâm lý, giúp nhận biết sớm dấu hiệu tái phát và giảm hành vi nguy cơ. Đây không chỉ là lời khuyên chung: một thử nghiệm ngẫu nhiên theo dõi 2 năm cho thấy chương trình giáo dục về bệnh theo nhóm, đi kèm thuốc, làm giảm số người tái phát, kéo dài thời gian tới đợt tái phát và giảm số lần nhập viện^[4]. Nói cách khác: việc ngồi học về chính căn bệnh của mình đã được đo và cho kết quả thật, chứ không phải một hoạt động cho có.

Dành cho người chăm sóc: khó khăn và giải pháp

Đồng hành với một người trong cơn hưng cảm rất khó, vì họ thường tin mình hoàn toàn ổn và có thể phản ứng gay gắt khi bị can. Phần này viết kỹ hơn cho bạn.

Những khó khăn thường gặp

• Người bệnh không nhận ra mình bệnh và từ chối đi khám vì đang thấy "khỏe nhất từ trước tới nay".
• Hành vi bốc đồng gây hậu quả nặng: tiêu tán tiền bạc, đầu tư liều, quan hệ rủi ro, mâu thuẫn với người xung quanh.
• Xung đột tăng khi gia đình cố ngăn cản; người bệnh dễ cáu gắt.
• Kiệt sức và lo lắng kéo dài, cùng nỗi lo về pha trầm cảm có thể đến sau.

Cách ứng xử trong cơn

• Giữ bình tĩnh, tránh tranh cãi tay đôi hay chỉ trích; đối đầu thường làm người bệnh cáu gắt hơn.
• Nhẹ nhàng giúp giới hạn các quyết định lớn và rủi ro: trì hoãn việc tiêu tiền, đầu tư, ký kết cho tới khi ổn định.
• Trong khả năng, giúp bảo vệ tài chính và giấy tờ quan trọng của gia đình.
• Ưu tiên khôi phục giấc ngủ và nhịp sinh hoạt, vì mất ngủ làm hưng cảm nặng thêm.
• Liên hệ bác sĩ sớm; nếu người bệnh không chịu đi khám, gia đình có thể xin tư vấn trước về cách tiếp cận.

Nhận biết tái phát và chăm sóc bản thân

Cùng bác sĩ ghi lại dấu hiệu báo trước riêng của người bệnh (ngủ ít dần, tiêu tiền tăng, nói nhanh, cáu gắt) để can thiệp sớm ở lần sau. Đồng thời, hãy chia sẻ việc chăm sóc, giữ không khí gia đình bớt căng thẳng và tìm hỗ trợ cho chính mình khi kiệt sức.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Hãy tìm bác sĩ chuyên khoa khi một người có khí sắc dâng cao hoặc cáu gắt bất thường kéo dài, ngủ rất ít mà vẫn nhiều năng lượng, nói nhanh, tự cao và có hành vi bốc đồng gây hậu quả. Vì hưng cảm thường thuộc rối loạn lưỡng cực và người bệnh thường không tự nhận bệnh, gia đình nên chủ động đưa đi khám hoặc xin tư vấn sớm.

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F30 Manic episode (F30.0–F30.9) (phân loại bệnh quốc tế)
2. Pacchiarotti I và cs. (2013). The International Society for Bipolar Disorders (ISBD) task force report on antidepressant use in bipolar disorders. Am J Psychiatry 170(11):1249–1262 (báo cáo đồng thuận chuyên gia quốc tế (ISBD))
3. Cipriani A và cs. (2011). Comparative efficacy and acceptability of antimanic drugs in acute mania: a multiple-treatments meta-analysis. Lancet 378(9799):1306–1315 (phân tích gộp đa điều trị · 68 thử nghiệm ngẫu nhiên · 16.073 người)
4. Colom F và cs. (2003). A randomized trial on the efficacy of group psychoeducation in the prophylaxis of recurrences in bipolar patients whose disease is in remission. Arch Gen Psychiatry 60(4):402–407 (thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng · 120 người · theo dõi 2 năm)
5. WHO — Bipolar disorder, fact sheet
6. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)