Bệnh Alzheimer: nguyên nhân, dấu hiệu sớm và cách giảm nguy cơ

Bệnh Alzheimer là gì? Hiểu bằng ngôn ngữ đời thường

Hãy hình dung bộ não như một thư viện khổng lồ, nơi mỗi ký ức là một cuốn sách và các lối đi nối các kệ sách với nhau. Trong bệnh Alzheimer, những lối đi ấy dần bị xóa mờ và các cuốn sách phai chữ — bắt đầu từ những cuốn mới nhất. Đó là lý do người bệnh quên chuyện vừa xảy ra nhưng vẫn nhớ rõ chuyện thời trẻ; những ký ức cũ nằm ở phần thư viện chưa bị ảnh hưởng.

Về mặt y khoa, Alzheimer là một bệnh thoái hóa thần kinh tiến triển, trong đó các protein bất thường tích tụ trong não làm tổn thương và chết dần các tế bào thần kinh, khiến não teo lại theo thời gian. Quá trình này thường bắt đầu âm thầm nhiều năm trước khi triệu chứng rõ. Vì là nguyên nhân thường gặp nhất của sa sút trí tuệ, khi nói tới sa sút trí tuệ do Alzheimer là nói tới hội chứng lâm sàng mà bệnh này gây ra.

Dấu hiệu sớm: phân biệt với quên do tuổi già

Quên tên một người rồi lát sau nhớ ra, hay để quên chìa khóa, là chuyện bình thường của tuổi tác. Alzheimer khác ở chỗ trí nhớ và các khả năng khác suy giảm dần, gây ảnh hưởng tới sinh hoạt. Một số dấu hiệu sớm:

• Quên thông tin vừa tiếp nhận, hỏi đi hỏi lại cùng một câu, phải dựa nhiều vào ghi chú và người khác nhắc
• Khó thực hiện các việc quen thuộc: nấu một món quen, quản lý tiền bạc, dùng thiết bị đã dùng lâu nay
• Lẫn lộn thời gian và nơi chốn, lạc đường ở nơi quen thuộc
• Khó tìm từ khi nói, đặt đồ vật sai chỗ và không nhớ đường tìm lại
• Thay đổi tính tình và khí sắc: dễ lo âu, nghi ngờ, thu mình hoặc cáu gắt

Bệnh tiến triển qua nhiều năm, từ giai đoạn nhẹ (chủ yếu quên) tới nặng (cần trợ giúp trong hầu hết sinh hoạt). Chi tiết về từng giai đoạn và cách chăm sóc được trình bày trong bài về sa sút trí tuệ do Alzheimer.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân chính xác chưa được hiểu đầy đủ, nhưng bệnh liên quan tới nhiều yếu tố:

• Tuổi cao là yếu tố nguy cơ lớn nhất, dù Alzheimer không phải phần tất yếu của tuổi già
• Yếu tố di truyền và tiền sử gia đình
• Các yếu tố tim mạch – chuyển hóa: tăng huyết áp, tiểu đường, mỡ máu, béo phì, hút thuốc
• Ít vận động thể chất và trí óc, cô lập xã hội, trầm cảm không được điều trị, giảm thính lực

Điều đáng hy vọng: nhiều yếu tố nguy cơ có thể tác động được. Kiểm soát tốt các yếu tố tim mạch, giữ vận động, kết nối xã hội và trí óc hoạt động giúp giảm nguy cơ hoặc làm chậm tiến triển, dù không thể phòng tuyệt đối.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Lú lẫn là chuyện đương nhiên của người già" — Suy giảm nhẹ theo tuổi là bình thường, nhưng quên tới mức ảnh hưởng sinh hoạt không phải điều đương nhiên và cần được khám.
• "Alzheimer là do lười suy nghĩ hoặc tính khí đổi" — Đây là bệnh thoái hóa của não; các thay đổi trí nhớ và tính tình là triệu chứng, không phải lỗi của người bệnh.
• "Biết bệnh cũng chẳng làm được gì" — Chẩn đoán sớm giúp lên kế hoạch, dùng các biện pháp làm chậm khó khăn, điều trị triệu chứng và chuẩn bị chăm sóc, cải thiện rõ chất lượng sống.
• "Người bệnh không còn biết gì nên nói sao cũng được" — Người bệnh vẫn cảm nhận cảm xúc và thái độ của người xung quanh; sự tôn trọng và dịu dàng luôn quan trọng.

Chẩn đoán như thế nào?

Không có một xét nghiệm đơn lẻ khẳng định Alzheimer lúc sinh thời. Bác sĩ chẩn đoán qua khai thác bệnh sử từ người bệnh và gia đình, đánh giá nhận thức và hành vi bằng các công cụ chuẩn hóa do chuyên gia thực hiện, khám thần kinh, và làm các xét nghiệm cùng chẩn đoán hình ảnh sọ não để loại trừ các nguyên nhân khác gây suy giảm trí nhớ.

Việc loại trừ nguyên nhân khác rất quan trọng, vì một số tình trạng gây giảm trí nhớ lại có thể điều trị được, như trầm cảm, suy giáp, thiếu vitamin, tác dụng thuốc, hoặc sảng do bệnh cấp. Thông tin từ gia đình về diễn tiến theo thời gian là rất quý cho chẩn đoán.

Điều trị và chăm sóc

Hiện chưa có thuốc chữa khỏi Alzheimer, nhưng có nhiều điều làm được để làm chậm khó khăn, kiểm soát triệu chứng và nâng cao chất lượng sống.

Điều trị y khoa

Một số thuốc do bác sĩ chỉ định có thể giúp cải thiện tạm thời hoặc làm chậm suy giảm nhận thức ở một số người bệnh. Bác sĩ cũng điều trị các triệu chứng đi kèm như trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ hoặc kích động, và kiểm soát tốt các bệnh tim mạch – chuyển hóa.

Chăm sóc và nâng đỡ

Phần quan trọng nhất là chăm sóc phi thuốc: duy trì nếp sinh hoạt ổn định, môi trường an toàn và quen thuộc, hoạt động trí óc và thể chất vừa sức, kết nối xã hội và hỗ trợ tâm lý cho cả người bệnh lẫn gia đình. Chi tiết cách chăm sóc theo từng giai đoạn có trong bài về sa sút trí tuệ do Alzheimer.

Dành cho người chăm sóc

Nếu bạn đang chăm sóc cha mẹ hay người thân mắc Alzheimer, gánh nặng của bạn là thật và thường ít được nhìn thấy. Vài điều cốt lõi:

• Hiểu rằng quên và lặp lại là do bệnh, không phải người thân cố ý làm phiền; tránh sửa lưng gay gắt hay tranh cãi.
• Giữ nếp sinh hoạt đều đặn và môi trường quen thuộc, an toàn để giảm lo âu và lẫn lộn cho người bệnh.
• Trò chuyện chậm, câu ngắn, dùng lời nhắc nhẹ nhàng; kết nối qua cảm xúc và những ký ức cũ mà họ còn giữ.
• Chú ý an toàn: phòng lạc đường, té ngã, quên bếp lửa; sắp xếp giấy tờ và tài chính sớm khi người bệnh còn tham gia được.
• Chăm sóc chính mình: chia sẻ việc chăm sóc, cho phép mình nghỉ ngơi, và tìm hỗ trợ khi kiệt sức — đây là hành trình dài.

Khi nào cần đưa người thân đi khám?

Hãy đưa người thân đi khám khi tình trạng quên hoặc lẫn lộn ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày, tăng dần theo thời gian, hoặc kèm thay đổi tính tình, đi lạc, khó làm các việc quen thuộc. Khám sớm giúp loại trừ những nguyên nhân có thể chữa được và lên kế hoạch chăm sóc kịp thời. Đừng chờ vì cho rằng đó chỉ là tuổi già.

Video chuyên gia

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Phân loại bệnh ICD-10 (G30)
• WHO — Dementia fact sheet
• MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)