Sa sút trí tuệ do Alzheimer: các giai đoạn và cách chăm sóc

Sa sút trí tuệ do Alzheimer là gì?

Có một hình ảnh giúp người chăm sóc thấu hiểu và bớt đau: sa sút trí tuệ do Alzheimer giống một hành trình lùi ngược thời gian. Người bệnh dần quên những gì mới nhất và lùi về những chặng đời cũ hơn — có lúc họ tìm cha mẹ đã mất, hay tưởng mình đang ở ngôi nhà thời trẻ. Khi hiểu điều này, ta bớt tranh cãi để kéo họ về hiện tại, và học cách bước vào thế giới của họ với sự dịu dàng.

Về mặt y khoa, sa sút trí tuệ là tình trạng suy giảm nhiều lĩnh vực nhận thức (trí nhớ, ngôn ngữ, định hướng, phán đoán, khả năng thực hiện công việc) đủ nặng để ảnh hưởng sinh hoạt độc lập. Khi nguyên nhân là bệnh Alzheimer, hội chứng này mang mã F00. Bệnh tiến triển dần và không hồi phục, nhưng cách chăm sóc tạo khác biệt lớn cho chất lượng sống.

Các giai đoạn và cách chăm sóc tương ứng

Giai đoạn nhẹ

Người bệnh còn tự lập phần lớn nhưng hay quên chuyện mới, lặp lại câu hỏi, khó quản lý tiền bạc và các việc phức tạp. Chăm sóc: hỗ trợ bằng lịch, ghi chú, nhắc nhở nhẹ nhàng; cùng sắp xếp giấy tờ, tài chính và nguyện vọng khi người bệnh còn tham gia được; giữ họ vận động và kết nối xã hội.

Giai đoạn vừa

Suy giảm rõ hơn: cần trợ giúp trong nhiều sinh hoạt hằng ngày, dễ lạc đường, lẫn lộn thời gian và người, có thể xuất hiện lo âu, nghi ngờ, kích động hoặc đi lang thang. Chăm sóc: giữ nếp và môi trường quen thuộc, an toàn; hướng dẫn từng bước đơn giản; phòng lạc đường và té ngã; ứng xử bình tĩnh với các hành vi khó.

Giai đoạn nặng

Người bệnh cần trợ giúp gần như toàn bộ: ăn uống, vệ sinh, di chuyển; ngôn ngữ rất hạn chế; có thể không nhận ra người thân. Chăm sóc: tập trung vào sự thoải mái, dinh dưỡng, chăm sóc da, phòng nhiễm trùng và giữ phẩm giá; kết nối qua cái chạm, giọng nói quen và âm nhạc.

Tiến độ và biểu hiện khác nhau ở mỗi người; bác sĩ giúp gia đình chuẩn bị cho từng chặng.

Ứng xử với các hành vi khó

Nhiều hành vi khiến người chăm sóc mệt mỏi và tổn thương thực ra là cách người bệnh biểu đạt nhu cầu hay nỗi sợ mà họ không nói được. Vài nguyên tắc:

• Khi người bệnh nghi ngờ, buộc tội (như tin bị lấy cắp đồ): đừng tranh cãi đúng sai, hãy ghi nhận cảm xúc và cùng đi tìm đồ với họ.
• Khi lặp lại câu hỏi: trả lời bình tĩnh, ngắn gọn, hoặc chuyển hướng sang một hoạt động dễ chịu.
• Khi kích động hay đi lang thang: tìm nguyên nhân phía sau như đau, đói, buồn tiểu, quá nhiều kích thích; giảm ồn ào và trấn an.
• Khi họ sống trong quá khứ: bước vào thế giới của họ thay vì ép về thực tại, đây thường là cách nhẹ nhàng nhất cho cả hai.

Điều trị và hỗ trợ y khoa

Chưa có thuốc chữa khỏi, nhưng điều trị y khoa vẫn góp phần quan trọng bên cạnh chăm sóc.

Thuốc

Một số thuốc do bác sĩ chỉ định có thể làm chậm suy giảm nhận thức ở một số người bệnh. Bác sĩ cũng điều trị các triệu chứng đi kèm như trầm cảm, lo âu, mất ngủ hoặc kích động, ưu tiên các biện pháp phi thuốc trước và dùng thuốc thận trọng.

Chăm sóc sức khỏe toàn diện

Kiểm soát tốt các bệnh đi kèm, phòng và điều trị sớm nhiễm trùng, chăm sóc dinh dưỡng và giấc ngủ. Cần đặc biệt cảnh giác với sảng — tình trạng lú lẫn cấp có thể bùng lên khi người bệnh có bệnh cấp và cần được xử trí ngay.

Nâng đỡ người chăm sóc

Người chăm sóc là trái tim của việc chăm sóc — và cũng dễ kiệt sức nhất. Phần này cho bạn.

Những khó khăn thường gặp

• Nỗi đau buồn kéo dài khi thấy người thân đổi thay và dần không nhận ra mình.
• Kiệt sức về thể chất và tinh thần vì chăm sóc liên tục, mất ngủ, ít thời gian cho bản thân.
• Cảm giác tội lỗi khi mất kiên nhẫn, và cô đơn khi ít người hiểu.

Cách tự chăm sóc và giữ sức bền

• Chia sẻ việc chăm sóc trong gia đình thay vì dồn lên một người, và chấp nhận sự giúp đỡ.
• Cho phép mình nghỉ ngơi; tìm hiểu dịch vụ chăm sóc thay phiên tại địa phương.
• Kết nối với các gia đình cùng hoàn cảnh để bớt cô đơn và học kinh nghiệm.
• Tha thứ cho những lúc mình không hoàn hảo; bạn đang làm một việc rất khó bằng tình thương.
• Chú ý dấu hiệu trầm cảm và kiệt sức của chính mình và tìm hỗ trợ sớm.

Khi nào cần tới bác sĩ?

Ngoài tái khám định kỳ để theo dõi và điều chỉnh chăm sóc, hãy đưa người bệnh đi khám khi có thay đổi bất thường: lú lẫn nặng lên đột ngột, sốt, bỏ ăn, sụt cân, té ngã, thay đổi hành vi mới xuất hiện. Vì người bệnh khó tự nói ra khó chịu, người chăm sóc chính là người phát hiện sớm nhất.

Video chuyên gia

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Phân loại bệnh ICD-10 (F00)
• WHO — Dementia fact sheet
• MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)