Sa sút trí tuệ do Alzheimer: các giai đoạn và cách chăm sóc

Sa sút trí tuệ do Alzheimer là gì?

Có một hình ảnh giúp người chăm sóc thấu hiểu và bớt đau: sa sút trí tuệ do Alzheimer giống một hành trình lùi ngược thời gian. Người bệnh dần quên những gì mới nhất và lùi về những chặng đời cũ hơn. Khi hiểu điều này, ta bớt tranh cãi để kéo họ về hiện tại, và học cách bước vào thế giới của họ với sự dịu dàng.

ICD-10 mô tả bệnh Alzheimer là một bệnh thoái hóa NGUYÊN PHÁT của não, chưa rõ nguyên nhân, với các đặc điểm bệnh học thần kinh và hóa thần kinh đặc trưng; rối loạn thường khởi phát ÂM THẦM và tiến triển CHẬM nhưng ĐỀU ĐẶN qua nhiều năm^[1].

Hai thể theo tuổi khởi phát — và chúng khác nhau thật sự

• F00.0 — khởi phát SỚM, trước 65 tuổi: ICD-10 mô tả diễn tiến sa sút TƯƠNG ĐỐI NHANH và có rối loạn NHIỀU chức năng vỏ não cao cấp một cách rõ rệt^[1]
• F00.1 — khởi phát MUỘN, sau 65 tuổi, thường ở cuối những năm 70 trở đi: tiến triển CHẬM, với suy giảm TRÍ NHỚ là đặc điểm chủ yếu^[1]
• F00.2 — thể không điển hình hoặc hỗn hợp; F00.9 — không biệt định^[1]

Phân biệt SẢNG với sa sút trí tuệ — điều cấp cứu mà gia đình hay bỏ lỡ

Phần này được nâng lên thành mục riêng sau khi rà soát, vì đây là tình huống có thể cứu mạng và rất hay bị bỏ qua với câu "già rồi lẫn thêm thôi".

ICD-10 phân định hai thứ bằng một tiêu chí duy nhất, rất dễ nhớ^[1]:

• SA SÚT TRÍ TUỆ (F00–F03): rối loạn nhiều chức năng vỏ não cao cấp, nhưng Ý THỨC KHÔNG BỊ MỜ^[1]
• SẢNG (F05): được định nghĩa bằng các rối loạn ĐỒNG THỜI của Ý THỨC và chú ý, tri giác, tư duy, trí nhớ, hành vi tâm thần vận động, cảm xúc và nhịp thức – ngủ; thời gian kéo dài thay đổi và mức độ nặng từ nhẹ tới rất nặng^[1]

Dấu hiệu nhận biết cho gia đình

Hãy nghĩ tới sảng khi người thân bạn CÓ SẴN sa sút trí tuệ nhưng đột nhiên:

• Lú lẫn NẶNG LÊN NHANH trong vài giờ tới vài ngày — khác hẳn nhịp sa sút chậm rãi qua nhiều tháng của Alzheimer, vốn được ICD-10 mô tả là tiến triển chậm nhưng đều đặn qua NHIỀU NĂM^[1]
• Có lúc tỉnh có lúc lơ mơ, gà gật ban ngày rồi thức náo động ban đêm — đúng như mô tả của ICD-10 về rối loạn NHỊP THỨC – NGỦ trong sảng^[1]
• Không tập trung được vào cuộc trò chuyện, gọi mãi mới đáp — ICD-10 xếp rối loạn CHÚ Ý ngang hàng với rối loạn ý thức trong định nghĩa sảng^[1]
• Nhìn thấy hoặc nghe thấy những thứ không có (ICD-10 nêu rối loạn TRI GIÁC là một thành phần của sảng)^[1]
• Kèm sốt, ho, tiểu buốt, táo bón nhiều ngày, mất nước, ngã, hoặc vừa được kê thêm thuốc mới

Vì sao vẫn phải đi khám dù "chắc chắn là Alzheimer"

Nhiều gia đình Việt Nam nghĩ "già thì lẫn, đi khám cũng thế thôi". Nhưng ICD-10 liệt kê hẳn một danh sách các bệnh gây sa sút trí tuệ mà nhiều bệnh trong đó CÓ THỂ ĐIỀU TRỊ ĐƯỢC — chúng nằm ở mục F02.8, tức sa sút trí tuệ trong các bệnh xác định khác được xếp ở nơi khác^[1]. Trong danh sách ấy có^[1]:

• SUY GIÁP mắc phải — một tình trạng nội tiết điều trị được^[1]
• THIẾU VITAMIN B12^[1]
• Thiếu niacin (bệnh pellagra)^[1]
• TĂNG CANXI MÁU^[1]
• Giang mai thần kinh^[1]
• Ngộ độc các loại^[1]
• Urê huyết cao (do bệnh thận)^[1]
• Cùng các nguyên nhân khác: bệnh Parkinson, bệnh Huntington, bệnh Pick, xơ cứng rải rác, nhiễm HIV, bệnh thể Lewy, lupus ban đỏ hệ thống, động kinh^[1]

Các giai đoạn và cách chăm sóc tương ứng

Cách chia ba giai đoạn dưới đây là phân loại LÂM SÀNG dùng cho chăm sóc, không phải cách phân của ICD-10^[1]:

Giai đoạn nhẹ

Người bệnh còn tự lập phần lớn nhưng hay quên chuyện mới, lặp lại câu hỏi, khó quản lý tiền bạc và các việc phức tạp. Chăm sóc: hỗ trợ bằng lịch, ghi chú, nhắc nhở nhẹ nhàng; cùng sắp xếp giấy tờ, tài chính và nguyện vọng khi người bệnh còn tham gia được; giữ họ vận động và kết nối xã hội. Đừng bỏ qua thay đổi TÍNH NẾT ở giai đoạn này — ICD-10 ghi rằng sa sút về kiểm soát cảm xúc, hành vi xã hội hoặc động lực đôi khi ĐI TRƯỚC suy giảm nhận thức^[1].

Giai đoạn vừa

Suy giảm rõ hơn: cần trợ giúp trong nhiều sinh hoạt hằng ngày, dễ lạc đường, lẫn lộn thời gian và người, có thể xuất hiện lo âu, nghi ngờ, kích động hoặc đi lang thang. Chăm sóc: giữ nếp và môi trường quen thuộc, an toàn; hướng dẫn từng bước đơn giản; phòng lạc đường và té ngã; ứng xử bình tĩnh với các hành vi khó.

Giai đoạn nặng

Người bệnh cần trợ giúp gần như toàn bộ: ăn uống, vệ sinh, di chuyển; ngôn ngữ rất hạn chế; có thể không nhận ra người thân. Chăm sóc: tập trung vào sự thoải mái, dinh dưỡng, chăm sóc da, phòng nhiễm trùng và giữ phẩm giá; kết nối qua cái chạm, giọng nói quen và âm nhạc.

Tiến độ và biểu hiện khác nhau ở mỗi người; bác sĩ giúp gia đình chuẩn bị cho từng chặng. Cần nhớ rằng ICD-10 mô tả thể khởi phát TRƯỚC 65 tuổi có diễn tiến sa sút TƯƠNG ĐỐI NHANH hơn, còn thể khởi phát muộn thì tiến triển chậm với trí nhớ là đặc điểm chủ yếu^[1].

Đánh giá và công cụ sàng lọc

Bác sĩ đánh giá nhiều lĩnh vực nhận thức mà ICD-10 nêu đích danh — trí nhớ, tư duy, định hướng, khả năng hiểu, tính toán, năng lực học tập, ngôn ngữ và phán đoán^[1] — cùng với mức độ ảnh hưởng tới sinh hoạt, và thực hiện các thăm dò để loại trừ các nguyên nhân điều trị được đã nêu ở trên^[1].

Về thang MoCA

Thang Đánh giá Nhận thức Montreal (MoCA) là công cụ sàng lọc khoảng 10 phút, được xây dựng để hỗ trợ bác sĩ tuyến đầu phát hiện SUY GIẢM NHẬN THỨC NHẸ — trạng thái thường tiến triển thành sa sút trí tuệ^[4]. Nghiên cứu kiểm định gồm 94 người có suy giảm nhận thức nhẹ, 93 người mắc Alzheimer mức nhẹ và 90 người cao tuổi khỏe mạnh; với điểm cắt 26, MoCA phát hiện được 90% số người có suy giảm nhận thức nhẹ, trong khi thang sàng lọc ngắn kinh điển được dùng đối chiếu chỉ phát hiện 18%; ở nhóm Alzheimer nhẹ, MoCA phát hiện 100% còn thang đối chiếu là 78%^[4].

Ứng xử với các hành vi khó

Nhiều hành vi khiến người chăm sóc mệt mỏi và tổn thương thực ra là cách người bệnh biểu đạt nhu cầu hay nỗi sợ mà họ không nói được. Vài nguyên tắc:

• Trước hết, loại trừ SẢNG và nguyên nhân cơ thể: một thay đổi hành vi MỚI và ĐỘT NGỘT cần được khám, không nên xử lý bằng thuốc an thần ngay (xem mục về sảng ở trên)^[1].
• Khi người bệnh nghi ngờ, buộc tội (như tin bị lấy cắp đồ): đừng tranh cãi đúng sai, hãy ghi nhận cảm xúc và cùng đi tìm đồ với họ.
• Khi lặp lại câu hỏi: trả lời bình tĩnh, ngắn gọn, hoặc chuyển hướng sang một hoạt động dễ chịu.
• Khi kích động hay đi lang thang: tìm nguyên nhân phía sau như đau, đói, buồn tiểu, quá nhiều kích thích; giảm ồn ào và trấn an.
• Khi họ sống trong quá khứ: bước vào thế giới của họ thay vì ép về thực tại, đây thường là cách nhẹ nhàng nhất cho cả hai.

Điều trị và hỗ trợ y khoa

Chưa có thuốc chữa khỏi, nhưng điều trị y khoa vẫn góp phần quan trọng bên cạnh chăm sóc.

Thuốc cho triệu chứng nhận thức

Một số thuốc có thể được bác sĩ chỉ định cho người bệnh Alzheimer, cùng với việc theo dõi đáp ứng và tác dụng phụ. Bài này không nêu tên thuốc và không khẳng định mức độ làm chậm tiến triển — xin trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về lợi ích, giới hạn và chi phí trong trường hợp cụ thể của gia đình.

Thuốc cho hành vi khó — một cảnh báo phải nói rõ

Khi người bệnh kích động, hoang tưởng hoặc gây hấn, thuốc chống loạn thần thường được nghĩ tới. Nhưng có một dữ liệu mà mọi gia đình nên biết trước khi đồng ý: một nghiên cứu tổng hợp 15 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược ở người mắc Alzheimer và sa sút trí tuệ, với 3.353 người được phân vào nhóm dùng thuốc và 1.757 người vào nhóm giả dược, cho thấy TỬ VONG xảy ra nhiều hơn ở nhóm dùng thuốc: 3,5% so với 2,3% — tức cứ khoảng 100 người dùng thuốc thì có thêm hơn 1 người tử vong so với nhóm không dùng, và khác biệt này khó có thể do ngẫu nhiên^[3].

Chăm sóc sức khỏe toàn diện

Kiểm soát tốt các bệnh đi kèm, phòng và điều trị sớm nhiễm trùng, chăm sóc dinh dưỡng và giấc ngủ. Đây không chỉ là chuyện thể chất: mỗi đợt bệnh cấp đều là một nguy cơ gây sảng chồng lên sa sút trí tuệ — tình huống mà ICD-10 dành hẳn một mã riêng^[1].

Phòng ngừa: điều con cháu có thể làm cho chính mình

Phần này được bổ sung vì rất nhiều người sau khi chăm sóc cha mẹ đều tự hỏi "rồi tới lượt mình thì sao". Có tin tốt và tin cần đọc kỹ.

Một phân tích dựa trên dữ liệu dân số công bố trên Lancet Neurology đã ước tính nguy cơ quy thuộc dân số của bảy yếu tố nguy cơ CÓ THỂ THAY ĐỔI được, vốn có bằng chứng nhất quán về mối liên quan với bệnh Alzheimer: đái tháo đường, TĂNG HUYẾT ÁP tuổi trung niên, BÉO PHÌ tuổi trung niên, ÍT VẬN ĐỘNG THỂ CHẤT, TRẦM CẢM, HÚT THUỐC LÁ và TRÌNH ĐỘ HỌC VẤN THẤP^[2].

• Trên toàn thế giới, yếu tố có nguy cơ quy thuộc CAO NHẤT là trình độ học vấn thấp (19,1%)^[2]
• Tại Hoa Kỳ, châu Âu và Anh, yếu tố cao nhất lại là ÍT VẬN ĐỘNG THỂ CHẤT (lần lượt 21,0%, 20,3% và 21,8%)^[2]
• Con số then chốt: nếu giả định các yếu tố độc lập với nhau thì nguy cơ quy thuộc gộp là 49,4% — nhưng SAU KHI hiệu chỉnh cho mối liên quan giữa các yếu tố, ước tính giảm còn 28,2%, tức KHOẢNG MỘT PHẦN BA số ca Alzheimer trên thế giới có thể quy cho các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được^[2]
• Nếu giảm được 10% tỉ lệ mỗi yếu tố trong mỗi thập kỷ, tỉ lệ hiện mắc Alzheimer năm 2050 có thể giảm 8,3% trên toàn thế giới^[2]

Nâng đỡ người chăm sóc

Người chăm sóc là trái tim của việc chăm sóc — và cũng dễ kiệt sức nhất. Phần này cho bạn.

Những khó khăn thường gặp

• Nỗi đau buồn kéo dài khi thấy người thân đổi thay và dần không nhận ra mình.
• Kiệt sức về thể chất và tinh thần vì chăm sóc liên tục, mất ngủ, ít thời gian cho bản thân.
• Cảm giác tội lỗi khi mất kiên nhẫn, và cô đơn khi ít người hiểu.

Cách tự chăm sóc và giữ sức bền

• Chia sẻ việc chăm sóc trong gia đình thay vì dồn lên một người, và chấp nhận sự giúp đỡ.
• Cho phép mình nghỉ ngơi; tìm hiểu dịch vụ chăm sóc thay phiên tại địa phương.
• Kết nối với các gia đình cùng hoàn cảnh để bớt cô đơn và học kinh nghiệm.
• Tha thứ cho những lúc mình không hoàn hảo; bạn đang làm một việc rất khó bằng tình thương.
• Chú ý dấu hiệu trầm cảm và kiệt sức của chính mình và tìm hỗ trợ sớm — nhớ rằng trầm cảm cũng nằm trong bảy yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được của chính bệnh này^[2].

Khi nào cần tới bác sĩ?

Ngoài tái khám định kỳ, hãy đưa người bệnh đi khám khi có thay đổi bất thường: lú lẫn nặng lên đột ngột, sốt, bỏ ăn, sụt cân, té ngã, thay đổi hành vi mới xuất hiện. Vì người bệnh khó tự nói ra khó chịu, người chăm sóc chính là người phát hiện sớm nhất.

Và nếu người thân bạn chưa từng được khám đầy đủ, hãy đi khám dù bạn "chắc chắn là Alzheimer" — vì ICD-10 liệt kê nhiều nguyên nhân sa sút trí tuệ có thể điều trị được, từ suy giáp và thiếu vitamin B12 tới tăng canxi máu và giang mai thần kinh^[1].

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, khối F00–F09 "Organic, including symptomatic, mental disorders" và các mục F00–F05 (phân loại bệnh quốc tế — HỆ THỐNG: ICD-10, khối F00–F09)
2. Norton S, Matthews FE, Barnes DE, Yaffe K, Brayne C (2014). Potential for primary prevention of Alzheimer's disease: an analysis of population-based data. The Lancet Neurology 13(8):788–794 (phân tích trên dữ liệu DÂN SỐ · ước tính nguy cơ quy thuộc dân số toàn thế giới)
3. Schneider LS, Dagerman KS, Insel P (2005). Risk of death with atypical antipsychotic drug treatment for dementia: meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. JAMA 294(15):1934–1943 (phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên CÓ ĐỐI CHỨNG GIẢ DƯỢC · 15 thử nghiệm)
4. Nasreddine ZS, Phillips NA, Bédirian V và cs. (2005). The Montreal Cognitive Assessment, MoCA: a brief screening tool for mild cognitive impairment. Journal of the American Geriatrics Society 53(4):695–699 (nghiên cứu xây dựng và kiểm định một công cụ sàng lọc nhận thức ngắn)
5. WHO — Dementia fact sheet
6. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)