Sa sút trí tuệ do mạch máu: khi trí nhớ hỏng từng đoạn

Sa sút trí tuệ do mạch máu là gì?

Hãy hình dung não như một thành phố được nuôi bởi một mạng lưới đường ống dẫn máu. Khi một đoạn ống bị tắc hay vỡ — như trong đột quỵ — vùng thành phố phía sau nó mất nguồn nuôi và hư hại. Mỗi lần như vậy, một mảng chức năng của não bị ảnh hưởng. Đó là lý do sa sút trí tuệ do mạch máu thường tiến triển theo kiểu tụt từng bậc: suy giảm sau một biến cố mạch máu rồi chững lại, khác với kiểu đi xuống đều đặn của Alzheimer.

Về mặt y khoa, đây là sa sút trí tuệ do tổn thương não bởi bệnh mạch máu, có thể sau một đột quỵ lớn, nhiều đột quỵ nhỏ, hoặc tổn thương âm thầm các mạch máu nhỏ trong não. Biểu hiện tùy vùng não bị ảnh hưởng, nên có thể nổi bật ở khả năng lập kế hoạch, tập trung, đi lại hơn là chỉ ở trí nhớ.

Dấu hiệu và triệu chứng

• Suy giảm nhận thức xuất hiện hoặc nặng lên sau đột quỵ, đôi khi theo kiểu tụt từng bậc
• Khó lập kế hoạch, tổ chức, tập trung và ra quyết định, đôi khi rõ hơn cả giảm trí nhớ
• Chậm chạp trong suy nghĩ và xử lý thông tin
• Thay đổi khí sắc và tính tình: dễ trầm cảm, thờ ơ, hoặc cảm xúc không ổn định
• Có thể kèm dấu hiệu thần kinh như yếu tay chân, đi lại khó, nói khó, tùy vùng tổn thương

Trên thực tế, nhiều người cao tuổi có cả tổn thương mạch máu lẫn Alzheimer cùng lúc, gọi là sa sút trí tuệ hỗn hợp; bác sĩ sẽ đánh giá để có hướng chăm sóc phù hợp.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Các yếu tố nguy cơ của sa sút trí tuệ do mạch máu phần lớn trùng với yếu tố nguy cơ tim mạch và đột quỵ:

• Tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn mỡ máu
• Hút thuốc lá, béo phì, ít vận động
• Rung nhĩ và các bệnh tim, tiền sử đột quỵ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua
• Tuổi cao

Điểm mấu chốt: đây đều là những yếu tố có thể kiểm soát được. Chính vì vậy, phòng ngừa và điều trị các yếu tố này là một phần trung tâm của việc bảo vệ não.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Sa sút trí tuệ nào cũng là Alzheimer" — Không. Sa sút trí tuệ do mạch máu là một dạng riêng, thường tiến triển từng bậc và gắn với đột quỵ, bệnh mạch máu.
• "Đã sa sút thì không làm gì được nữa" — Với dạng mạch máu, kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ có thể ngăn tổn thương mới và làm chậm tiến triển, nên can thiệp là rất có ý nghĩa.
• "Chỉ cần lo trí nhớ là đủ" — Dạng này thường ảnh hưởng khả năng lập kế hoạch, tập trung và đi lại nhiều như trí nhớ; chăm sóc cần nhìn toàn diện.
• "Huyết áp, tiểu đường không liên quan tới trí nhớ" — Ngược lại, chúng liên quan chặt; kiểm soát tốt các bệnh này bảo vệ cả tim lẫn não.

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ đánh giá bệnh sử, mối liên hệ giữa suy giảm nhận thức với các biến cố mạch máu, khám thần kinh, đánh giá nhận thức bằng công cụ chuẩn hóa do chuyên gia thực hiện, và chẩn đoán hình ảnh sọ não để tìm dấu vết tổn thương mạch máu. Việc phân biệt và nhận diện phần chồng lấp với Alzheimer giúp định hướng điều trị.

Đánh giá các yếu tố nguy cơ tim mạch cũng là một phần quan trọng, vì kiểm soát chúng là trọng tâm điều trị.

Điều trị và phòng ngừa

Trọng tâm điều trị là ngăn tổn thương mạch máu mới, song song với chăm sóc như các dạng sa sút trí tuệ khác.

Kiểm soát yếu tố nguy cơ mạch máu

Điều trị tốt tăng huyết áp, tiểu đường, mỡ máu; bỏ thuốc lá; duy trì vận động và chế độ ăn lành mạnh; điều trị các bệnh tim theo chỉ định bác sĩ. Đây là cách hiệu quả nhất để làm chậm tiến triển và phòng đột quỵ mới.

Điều trị triệu chứng và chăm sóc

Bác sĩ điều trị các triệu chứng đi kèm như trầm cảm, lo âu, rối loạn giấc ngủ. Chăm sóc phi thuốc, phục hồi chức năng sau đột quỵ, giữ môi trường an toàn và nếp sinh hoạt ổn định giúp nâng cao chất lượng sống.

Dành cho người chăm sóc

Ngoài việc chăm sóc hằng ngày như với các dạng sa sút trí tuệ khác, người thân có một vai trò đặc biệt trong việc bảo vệ mạch máu cho người bệnh:

• Đồng hành trong việc dùng thuốc đều đặn và tái khám để kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu.
• Hỗ trợ chế độ ăn lành mạnh, vận động vừa sức và bỏ thuốc lá.
• Học nhận biết dấu hiệu đột quỵ (méo miệng, yếu tay chân, nói khó đột ngột) và gọi cấp cứu ngay, vì xử trí sớm rất quan trọng.
• Giữ nếp sinh hoạt và môi trường an toàn, hỗ trợ phục hồi chức năng nếu có di chứng đột quỵ.
• Chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình và tìm hỗ trợ khi kiệt sức.

Khi nào cần tới bác sĩ?

Hãy đưa người thân đi khám khi có suy giảm trí nhớ, khả năng lập kế hoạch hoặc tập trung, nhất là ở người có tăng huyết áp, tiểu đường, tiền sử đột quỵ. Khám sớm giúp kiểm soát các yếu tố nguy cơ, làm chậm tiến triển và lên kế hoạch chăm sóc. Đặc biệt, mọi dấu hiệu đột quỵ đều là cấp cứu.

Video chuyên gia

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Phân loại bệnh ICD-10 (F01)
• WHO — Dementia fact sheet
• MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)