Sảng (mê sảng): cơn bão ý thức cấp cứu cần nhận biết ngay

Sảng là gì? Vì sao là cấp cứu?

Nếu sa sút trí tuệ giống một mùa thu kéo dài, lá rụng dần qua nhiều năm, thì sảng giống một cơn bão ập tới trong chốc lát: ý thức của người bệnh bị xáo trộn nhanh, lúc mờ lúc tỉnh, và cơn bão này thường báo hiệu một điều gì đó đang trục trặc trong cơ thể. Chính sự khởi phát nhanh và dao động là dấu hiệu phân biệt quan trọng nhất.

Về mặt y khoa, sảng là tình trạng rối loạn ý thức và chú ý xuất hiện cấp tính, thay đổi trong ngày, thường do một nguyên nhân cơ thể bên ngoài não tác động lên não. Đây là lý do sảng được xem như một tín hiệu báo động của cơ thể, cần được tìm nguyên nhân và xử trí ngay.

Một chi tiết trong ICD-10 đáng để gia đình biết: hệ thống này tách riêng hai mã cho sảng KHÔNG chồng lên sa sút trí tuệ (F05.0) và sảng CHỒNG LÊN sa sút trí tuệ (F05.1)^[1]. Nói cách khác, y học công nhận rõ ràng rằng một người đã có sa sút trí tuệ vẫn có thể bị sảng — và khi đó tình trạng đột ngột xấu đi KHÔNG được phép quy hết cho "bệnh cũ nặng thêm".

Dấu hiệu nhận biết

• Khởi phát nhanh, trong vài giờ tới vài ngày, và dao động lên xuống trong ngày, thường nặng hơn về đêm
• Rối loạn chú ý: khó tập trung, khó theo dõi câu chuyện, dễ phân tán
• Lú lẫn, mất định hướng thời gian và nơi chốn, không nhận ra người quen
• Có thể kích động, bồn chồn, hoặc ngược lại lơ mơ, ngủ gà, ít phản ứng
• Đôi khi có ảo giác, hoang tưởng, sợ hãi; đảo lộn giấc ngủ ngày đêm

Sảng thể lơ mơ, ít hoạt động dễ bị bỏ sót vì người bệnh có vẻ yên lặng, nhưng cũng nguy hiểm không kém thể kích động. Ở người vốn đã có sa sút trí tuệ, sảng có thể xuất hiện chồng lên, làm tình trạng đột ngột xấu đi — ICD-10 dành hẳn một mã riêng cho tình huống này^[1].

Nguyên nhân thường gặp

Sảng thường do một hoặc nhiều nguyên nhân cơ thể, đặc biệt ở người lớn tuổi và người đang có bệnh:

• Nhiễm trùng: viêm phổi, nhiễm trùng tiểu, nhiễm trùng huyết
• Mất nước, rối loạn điện giải, hạ đường huyết, thiếu oxy
• Tác dụng hoặc tương tác của thuốc, hội chứng cai rượu hoặc thuốc an thần
• Sau phẫu thuật, đau nặng, bí tiểu, táo bón nặng ở người già
• Bệnh cấp của tim, gan, thận, hoặc tổn thương não

Vì có nhiều nguyên nhân và nhiều trong số đó điều trị được, việc đưa người bệnh đến cơ sở y tế để tìm nguyên nhân là bước quan trọng nhất. Đây chính là điểm khiến sảng khác hẳn phần lớn các mục khác trên trang này: nơi cần đến trước tiên thường là khoa cấp cứu hoặc nội khoa, chứ không phải phòng khám tâm thần.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Người già lú lẫn là chuyện thường, để vài hôm tự hết" — Lú lẫn khởi phát nhanh là sảng, một cấp cứu y khoa báo hiệu bệnh cơ thể. Đây không phải nỗi lo thái quá: nghiên cứu tổng hợp các nghiên cứu quan sát cho thấy người cao tuổi từng bị sảng có nguy cơ tử vong cao gần gấp đôi và nguy cơ phải vào cơ sở chăm sóc dài hạn cao khoảng 2,4 lần so với người không bị, sau khi đã hiệu chỉnh cho tuổi, giới, mức độ bệnh nền và sa sút trí tuệ sẵn có^[2]. Đây là các nghiên cứu quan sát, nên chúng không chứng minh được rằng chính cơn sảng gây ra những hậu quả đó; nhiều khả năng sảng là DẤU HIỆU cho thấy cơ thể đang có chuyện nghiêm trọng. Nhưng dù đọc theo cách nào thì việc phải làm vẫn y hệt, thậm chí còn gấp hơn: nếu sảng là dấu hiệu của một bệnh nặng đang diễn ra, thì càng phải đi tìm bệnh đó NGAY.
• "Sảng là bệnh tâm thần, đưa đi khám tâm thần là đủ" — Sai, và đây là hiểu lầm nguy hiểm nhất. Sảng thường có nguyên nhân cơ thể; cần tìm và điều trị nguyên nhân đó ngay, không chỉ xử lý triệu chứng tâm thần. Chờ được xếp lịch khám chuyên khoa tâm thần trong khi người bệnh đang nhiễm trùng huyết là mất thời gian vàng.
• "Đã lú lẫn thì chắc là sa sút trí tuệ, không cứu được" — Khác với sa sút trí tuệ, sảng khởi phát nhanh và thường hồi phục nếu điều trị đúng nguyên nhân kịp thời. Và ngược lại, một người đã có sa sút trí tuệ vẫn có thể bị sảng chồng lên — ICD-10 có mã riêng cho tình huống đó^[1], nên đừng quy mọi thay đổi đột ngột cho "bệnh cũ".
• "Người bệnh yên lặng, lơ mơ thì không đáng lo bằng người kích động" — Sảng thể lơ mơ dễ bị bỏ sót nhưng cũng nguy hiểm; cả hai thể đều cần được khám ngay.
• "Sảng là chuyện không tránh được khi nằm viện" — Không đúng. Nghiên cứu tổng hợp 14 nghiên cứu can thiệp cho thấy các chương trình phòng ngừa KHÔNG dùng thuốc, phối hợp nhiều thành phần, làm giảm rõ tỉ lệ mắc sảng và giảm cả tỉ lệ té ngã^[3]. Xem mục Phòng ngừa bên dưới.

Chẩn đoán và xử trí

Bác sĩ nhận diện sảng qua đặc điểm khởi phát nhanh, dao động và rối loạn chú ý, sau đó tập trung tìm nguyên nhân cơ thể qua thăm khám và xét nghiệm. Việc điều trị nguyên nhân nền — như dùng kháng sinh cho nhiễm trùng, bù nước và điện giải, điều chỉnh thuốc — là cốt lõi để người bệnh hồi phục.

Song song, người bệnh được chăm sóc hỗ trợ: bảo đảm an toàn, giữ đủ nước và dinh dưỡng, môi trường yên tĩnh, đủ ánh sáng ban ngày, có người thân bên cạnh để trấn an và định hướng.

Thông tin gia đình cung cấp có giá trị chẩn đoán rất cao, vì bác sĩ cần biết người bệnh TRƯỚC ĐÓ tỉnh táo tới mức nào. Hãy chuẩn bị sẵn ba điều: triệu chứng bắt đầu chính xác từ lúc nào, danh sách toàn bộ thuốc đang dùng (kể cả thuốc mới đổi và thuốc tự mua), và những bệnh hoặc thủ thuật gần đây.

Điều trị và phòng ngừa

Điều trị sảng là điều trị nguyên nhân cộng với chăm sóc hỗ trợ.

Điều trị nguyên nhân và chăm sóc

Bác sĩ xử trí bệnh nền gây sảng và duy trì các chức năng sống. Thuốc an thần chỉ dùng thận trọng khi thật cần để bảo đảm an toàn, vì lạm dụng có thể làm sảng nặng thêm.

Phòng ngừa — phần có bằng chứng mạnh nhất, và hầu như không cần thuốc

Ở người có nguy cơ cao như người già, người sau mổ hoặc đang nằm viện, phòng ngừa rất quan trọng và thật sự hiệu quả. Nghiên cứu tổng hợp 14 nghiên cứu can thiệp cho thấy các chương trình phòng ngừa phối hợp nhiều thành phần và KHÔNG dùng thuốc làm giảm đáng kể tỉ lệ mắc sảng; riêng trong nhóm thử nghiệm ngẫu nhiên hoặc có ghép cặp, tỉ lệ mắc giảm khoảng 44% và tỉ lệ té ngã giảm khoảng 64%^[3] — đây là mức giảm TƯƠNG ĐỐI so với nhóm không được áp dụng chương trình, chứ không phải nói rằng 44% người bệnh khỏi sảng.

Các thành phần của những chương trình đó là những việc rất đời thường, gia đình hoàn toàn góp sức được: giữ đủ nước và dinh dưỡng, điều trị đau, giúp ngủ tốt ban đêm và vận động ban ngày, giữ người bệnh có định hướng (đồng hồ, lịch, kính, máy trợ thính), hạn chế thuốc không cần thiết, và có người thân quen thuộc ở bên. Điều trị sớm các nhiễm trùng và bệnh cấp cũng giúp phòng sảng.

Dành cho người chăm sóc

Người thân thường là người đầu tiên nhận ra sảng và có vai trò quan trọng trong xử trí:

• Nhận biết dấu hiệu: người thân đột ngột lú lẫn, thay đổi ý thức, lúc tỉnh lúc mê — hãy đưa đi khám ngay.
• Cung cấp cho bác sĩ thông tin về thời điểm khởi phát, các thuốc đang dùng và bệnh gần đây, giúp tìm nguyên nhân.
• Giữ người bệnh an toàn, tránh té ngã; tạo môi trường yên tĩnh, đủ sáng ban ngày, có vật quen thuộc và người thân bên cạnh trấn an. Đây không phải việc phụ — chính những biện pháp dạng này là nội dung của các chương trình đã được chứng minh giảm tỉ lệ mắc sảng và giảm té ngã^[3].
• Giúp người bệnh uống đủ nước, ăn uống và ngủ nghỉ điều độ trong khả năng; nếu người bệnh đeo kính hay máy trợ thính, hãy bảo đảm họ vẫn được dùng.
• Không tự dùng thuốc an thần cho người bệnh mà không có chỉ định bác sĩ.
• Sau khi qua đợt cấp, nhắc bác sĩ theo dõi nhận thức lâu dài: người từng bị sảng có nguy cơ về sau cao hơn về tử vong và phải vào cơ sở chăm sóc dài hạn^[2], nên đây là nhóm cần được để mắt kỹ hơn chứ không phải "qua rồi là thôi".

Khi nào cần tới bác sĩ?

Hãy tìm hỗ trợ y tế ngay khi một người, đặc biệt người lớn tuổi hoặc đang có bệnh, đột ngột lú lẫn, thay đổi ý thức, mất định hướng, kích động hoặc lơ mơ bất thường trong vài giờ tới vài ngày. Đây là cấp cứu; việc tìm và điều trị nguyên nhân sớm giúp người bệnh hồi phục và tránh biến chứng.

Video chuyên gia

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F05 (F05.0 Delirium not superimposed on dementia · F05.1 Delirium superimposed on dementia · F05.8 · F05.9) (phân loại bệnh quốc tế)
2. Witlox J, Eurelings LSM, de Jonghe JFM, Kalisvaart KJ, Eikelenboom P, van Gool WA (2010). Delirium in elderly patients and the risk of postdischarge mortality, institutionalization, and dementia: a meta-analysis. JAMA 304(4):443–451 (phân tích gộp các nghiên cứu quan sát · 51 bài báo · người cao tuổi · có hiệu chỉnh yếu tố nhiễu)
3. Hshieh TT, Yue J, Oh E, Puelle M, Dowal S, Travison T, Inouye SK (2015). Effectiveness of multicomponent nonpharmacological delirium interventions: a meta-analysis. JAMA Intern Med 175(4):512–520 (phân tích gộp · 14 nghiên cứu can thiệp · phòng ngừa sảng không dùng thuốc)
4. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)