Hội chứng quên thực tổn: khi cuốn nhật ký không ghi được trang mới

Hội chứng quên thực tổn là gì?

Hãy hình dung trí nhớ như một cuốn nhật ký. Ở hội chứng này, cuốn nhật ký vẫn giữ nguyên những trang đã viết từ trước, nhưng cây bút để ghi trang mới đã hỏng: mọi trải nghiệm mới trôi qua mà không được ghi lại. Người bệnh sống chủ yếu trong hiện tại rất ngắn và trong quá khứ cũ, còn khoảng ở giữa gần như trống.

Về mặt y khoa, đây là tổn thương chọn lọc ở hệ thống trí nhớ của não, gây khó khăn nổi bật trong việc hình thành ký ức mới, đôi khi kèm mất một phần ký ức về giai đoạn trước tổn thương. Điều đặc biệt là các khả năng khác như ngôn ngữ, chú ý tức thời và tư duy thường còn tương đối, nên người bệnh không lẫn lộn toàn diện như trong sa sút trí tuệ giai đoạn nặng.

Dấu hiệu và triệu chứng

• Khó hoặc không thể ghi nhớ thông tin và sự kiện mới: quên ngay điều vừa xảy ra, lặp lại câu hỏi và câu chuyện
• Mất một phần ký ức về giai đoạn trước khi tổn thương xảy ra
• Bịa chuyện lấp chỗ trống: kể những chi tiết không có thật một cách vô thức để lấp đầy khoảng trống trí nhớ
• Mất định hướng thời gian do không cập nhật được các mốc mới
• Chú ý tức thời, ngôn ngữ và tư duy thường còn tương đối nguyên vẹn

Mức độ và khả năng hồi phục tùy nguyên nhân và mức tổn thương. Một số trường hợp cải thiện nếu nguyên nhân được điều trị kịp thời.

Nguyên nhân

Hội chứng quên thực tổn do tổn thương các vùng não phụ trách trí nhớ, từ nhiều nguyên nhân:

• Thiếu vitamin B1 nặng, thường gặp ở người nghiện rượu lâu năm hoặc suy dinh dưỡng — một nguyên nhân quan trọng vì có thể phòng và điều trị nếu phát hiện sớm
• Chấn thương sọ não
• Viêm não, nhiễm trùng thần kinh
• Thiếu oxy não, đột quỵ ở vùng liên quan trí nhớ
• Một số khối u hoặc tổn thương khác ở não

Việc xác định nguyên nhân rất quan trọng, vì một số nguyên nhân như thiếu vitamin B1 cần được điều trị khẩn để tránh tổn thương nặng và không hồi phục.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Người bệnh bịa chuyện là đang nói dối" — Không. Việc kể những chi tiết không có thật thường là vô thức để lấp khoảng trống trí nhớ, là biểu hiện của bệnh chứ không phải sự gian dối.
• "Quên nhiều thế thì chắc chắn là sa sút trí tuệ" — Không hẳn. Hội chứng quên thực tổn tổn thương chủ yếu ở trí nhớ, trong khi các chức năng khác còn tương đối, khác với sa sút trí tuệ ảnh hưởng nhiều lĩnh vực.
• "Đã tổn thương não thì không cứu vãn được" — Tùy nguyên nhân; một số trường hợp cải thiện nếu điều trị kịp thời, đặc biệt khi do thiếu vitamin B1.
• "Trách hoặc nhắc nhiều thì trí nhớ sẽ tốt lên" — Trách móc chỉ làm người bệnh thêm lo lắng; điều giúp ích là các công cụ hỗ trợ trí nhớ và môi trường ổn định.

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ đánh giá đặc điểm rối loạn trí nhớ và mức độ còn nguyên của các chức năng khác, khai thác bệnh sử để tìm nguyên nhân (như nghiện rượu, chấn thương, viêm não), khám thần kinh, và làm các xét nghiệm cùng chẩn đoán hình ảnh sọ não. Việc tìm và xử trí sớm các nguyên nhân có thể điều trị, như thiếu vitamin B1, là ưu tiên hàng đầu.

Đánh giá nhận thức bằng công cụ chuẩn hóa do chuyên gia thực hiện giúp mô tả rõ dạng và mức độ tổn thương trí nhớ.

Điều trị và hỗ trợ

Hướng điều trị gồm xử trí nguyên nhân và hỗ trợ chức năng trí nhớ.

Điều trị nguyên nhân

Điều trị sớm các nguyên nhân có thể can thiệp, đặc biệt bổ sung vitamin B1 khi nghi ngờ thiếu, có thể ngăn tổn thương nặng thêm và giúp một phần hồi phục. Điều trị bệnh nền và chăm sóc sức khỏe toàn diện cũng quan trọng.

Hỗ trợ trí nhớ và phục hồi chức năng

Với phần tổn thương không hồi phục, hỗ trợ bằng công cụ và thói quen giúp người bệnh sống tốt hơn: dùng lịch, ghi chú, nhắc nhở, nếp sinh hoạt cố định, môi trường quen thuộc và các dấu hiệu định hướng. Phục hồi chức năng nhận thức có thể hữu ích trong một số trường hợp.

Dành cho người chăm sóc

Sự thấu hiểu và hỗ trợ của gia đình giúp người bệnh sống an toàn và bớt lo lắng:

• Hiểu rằng việc bịa chuyện là do bệnh, không phải nói dối; không tranh cãi gay gắt mà nhẹ nhàng định hướng.
• Dùng các công cụ hỗ trợ trí nhớ: bảng lịch lớn, ghi chú, nhắc nhở, gắn tên đồ vật, giữ đồ ở vị trí cố định.
• Giữ nếp sinh hoạt ổn định và môi trường quen thuộc để giảm bối rối.
• Chú ý an toàn: phòng lạc đường và các rủi ro do quên.
• Nếu người bệnh có tiền sử nghiện rượu, hỗ trợ dinh dưỡng và điều trị theo bác sĩ; chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính bạn và tìm hỗ trợ khi cần.

Khi nào cần tới bác sĩ?

Hãy đưa người thân đi khám sớm khi xuất hiện tình trạng quên nổi bật, nhất là không ghi nhớ được thông tin mới, đặc biệt sau chấn thương đầu, viêm não, hoặc ở người nghiện rượu, suy dinh dưỡng. Khám sớm giúp tìm và điều trị kịp thời các nguyên nhân có thể can thiệp, tránh tổn thương nặng và không hồi phục.

Video chuyên gia

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Phân loại bệnh ICD-10 (F04)
• MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)