Sa sút trí tuệ trong các bệnh khác: nhiều con đường, nhiều gương mặt

Vì sao có nhiều dạng sa sút trí tuệ khác nhau?

Có thể hình dung như nhiều con đường khác nhau cùng dẫn tới một thành phố: đích đến là sa sút trí tuệ, nhưng mỗi con đường có địa hình riêng và đi qua những vùng khác nhau. Tùy bệnh gốc tấn công vùng nào của não trước, biểu hiện ban đầu sẽ khác nhau — có dạng khởi đầu bằng thay đổi hành vi, có dạng bằng ảo giác, có dạng bằng rối loạn vận động.

ICD-10 định nghĩa mã F02 đúng theo logic loại trừ: đây là các trường hợp sa sút trí tuệ do hoặc được cho là do những nguyên nhân KHÁC bệnh Alzheimer và bệnh mạch máu não^[1]. Điều này có ý nghĩa thực tế: hai nguyên nhân lớn nhất đã chiếm phần lớn — trong một nghiên cứu tổng hợp 39 nghiên cứu với 5.620 ca sa sút trí tuệ, Alzheimer chiếm 56,3% và nguyên nhân mạch máu 20,3%^[3] — nên nhóm F02 là "phần còn lại", nhưng lại là phần đa dạng nhất và dễ bị chẩn đoán nhầm nhất.

Các dạng trong ICD-10 và dấu hiệu đặc trưng

Bệnh Pick và sa sút trí tuệ trán – thái dương (F02.0)

ICD-10 mô tả đây là một sa sút trí tuệ TIẾN TRIỂN, khởi phát ở TUỔI TRUNG NIÊN, đặc trưng bởi những thay đổi SỚM và tiến triển chậm về TÍNH CÁCH cùng sự SA SÚT VỀ MẶT XÃ HỘI, sau đó mới tới suy giảm trí tuệ, trí nhớ và chức năng ngôn ngữ, kèm theo vô cảm, khoái cảm và đôi khi các hiện tượng ngoại tháp^[1]. Đây chính là lý do nhiều gia đình thấy "tính nết đổi trước, quên sau".

Sa sút trí tuệ thể Lewy (xếp ở F02.8)

Đặc trưng bởi ảo giác thị giác sống động (thường thấy người hoặc con vật), mức độ tỉnh táo và nhận thức dao động lên xuống trong ngày, và các dấu hiệu giống Parkinson như chậm chạp, cứng cơ, run.

Sa sút trí tuệ trong bệnh Parkinson (F02.3)

ICD-10 định nghĩa là sa sút trí tuệ phát triển TRONG DIỄN TIẾN của một bệnh Parkinson đã được xác lập, và ghi thêm một câu rất thành thật: cho tới nay CHƯA CÓ đặc điểm lâm sàng phân biệt riêng nào được chứng minh^[1]. Trên thực hành, người bệnh thường suy giảm chú ý, tốc độ suy nghĩ và khả năng điều hành, đôi khi kèm ảo giác.

Bệnh Huntington (F02.2)

ICD-10 mô tả là sa sút trí tuệ xảy ra như một phần của sự thoái hóa lan rộng của não; rối loạn được truyền bởi MỘT GEN TRỘI TRÊN NHIỄM SẮC THỂ THƯỜNG; triệu chứng điển hình xuất hiện ở thập niên thứ BA và thứ TƯ của cuộc đời; tiến triển chậm, thường dẫn tới tử vong trong vòng 10 tới 15 năm^[1].

Bệnh Creutzfeldt-Jakob (F02.1)

ICD-10 mô tả là một sa sút trí tuệ tiến triển với nhiều dấu hiệu thần kinh lan rộng, do các biến đổi bệnh học thần kinh đặc hiệu được cho là gây ra bởi một tác nhân TRUYỀN NHIỄM; khởi phát thường ở tuổi trung niên hoặc muộn hơn nhưng có thể ở bất kỳ tuổi trưởng thành nào; diễn tiến BÁN CẤP, dẫn tới tử vong trong vòng MỘT tới HAI năm^[1].

Sa sút trí tuệ trong bệnh do HIV (F02.4)

ICD-10 định nghĩa là sa sút trí tuệ phát triển trong diễn tiến của bệnh do HIV, khi KHÔNG có một bệnh hay tình trạng đồng thời nào khác ngoài nhiễm HIV có thể giải thích được bệnh cảnh^[1].

Nhóm bị bỏ sót: các nguyên nhân CÓ THỂ ĐIỀU TRỊ ĐƯỢC (F02.8)

Phần này được bổ sung sau khi rà soát, và nó là lý do quan trọng nhất để bài này tồn tại. Mục F02.8 của ICD-10 — "sa sút trí tuệ trong các bệnh xác định khác được xếp ở nơi khác" — chứa một danh sách mà nhiều bài viết phổ thông bỏ qua, trong đó có những bệnh ĐIỀU TRỊ ĐƯỢC^[1]:

• SUY GIÁP mắc phải — một rối loạn nội tiết có thuốc điều trị^[1]
• THIẾU VITAMIN B12^[1]
• THIẾU NIACIN (bệnh pellagra)^[1]
• TĂNG CANXI MÁU^[1]
• GIANG MAI THẦN KINH^[1]
• NGỘ ĐỘC các loại^[1]
• URÊ HUYẾT CAO do bệnh thận^[1]
• Cùng các bệnh khác: thoái hóa gan – nhân đậu, lipidosis não, ĐỘNG KINH, xơ cứng rải rác, viêm nút quanh động mạch, lupus ban đỏ hệ thống, bệnh do trypanosoma^[1]

Cũng đáng biết để tiết kiệm chi phí: trong cùng nghiên cứu, các tình trạng đòi hỏi CHẨN ĐOÁN HÌNH ẢNH sọ não để phát hiện chỉ chiếm 2,2% số ca sa sút trí tuệ^[3]. Phần lớn thông tin chẩn đoán đến từ bệnh sử, thăm khám và xét nghiệm cơ bản — thứ mà nhiều nguyên nhân trong danh sách trên có thể phát hiện được bằng một lần xét nghiệm máu.

Cảnh báo an toàn nghiêm trọng nhất: thuốc an thần kinh với thể Lewy

Nếu bạn chỉ đọc một mục trong bài này, xin đọc mục này. Đây không phải lời khuyên chung chung mà là một phát hiện đã được đo đạc.

Một nghiên cứu trên tạp chí BMJ phân tích hồ sơ của 41 người cao tuổi có chẩn đoán được XÁC ĐỊNH BẰNG GIẢI PHẪU BỆNH sau khi mất — 21 người sa sút trí tuệ kiểu Alzheimer và 20 người thể Lewy — với người phân tích hồ sơ được làm mù về kết quả giải phẫu bệnh^[2]. Kết quả:

• Trong nhóm THỂ LEWY: 16 người (80%) đã được dùng thuốc an thần kinh, trong đó 13 người (81%) phản ứng BẤT LỢI, và ở 7 người (54% số phản ứng) phản ứng ở mức NẶNG^[2]
• Phân tích sống còn cho thấy nhóm có nhạy cảm thuốc NẶNG có TỬ VONG TĂNG trong năm sau khi tới khám tâm thần, so với nhóm nhạy cảm nhẹ hoặc không nhạy cảm — tỉ số nguy cơ 2,70^[2]
• Ngược lại, trong nhóm ALZHEIMER chỉ 1 trong 14 người dùng thuốc (7%) có nhạy cảm nặng^[2]

Điều gia đình cần làm

• Nếu người thân có ảo giác thị giác sống động, tỉnh táo dao động trong ngày và dấu hiệu giống Parkinson, hãy NÓI RÕ điều này với mọi bác sĩ kê đơn — kể cả bác sĩ ở khoa khác
• Mang theo danh sách ĐẦY ĐỦ các thuốc đang dùng ở mỗi lần khám
• Nếu người thân vừa được kê một thuốc mới và trở nên cứng đờ, lú lẫn nặng hơn hoặc sốt, hãy liên hệ bác sĩ NGAY
• [object Object]

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Sa sút trí tuệ nào cũng bắt đầu bằng quên" — Không. ICD-10 mô tả bệnh Pick và nhóm trán – thái dương bằng đúng thứ tự ngược lại: những thay đổi SỚM về TÍNH CÁCH và sự sa sút về mặt XÃ HỘI, SAU ĐÓ mới tới suy giảm trí tuệ, trí nhớ và ngôn ngữ^[1].
• "Còn trẻ thì làm gì có chuyện lú lẫn" — ICD-10 ghi rõ khởi phát của nhóm F02 có thể ở BẤT KỲ thời điểm nào trong đời, dù hiếm ở tuổi già^[1]; bệnh Pick được mô tả là khởi phát ở TUỔI TRUNG NIÊN^[1]; còn bệnh Huntington thì triệu chứng điển hình xuất hiện ngay ở thập niên thứ ba – thứ tư^[1].
• "Thấy ảo giác thì chắc chắn là tâm thần phân liệt" — Ảo giác thị giác ở người lớn tuổi kèm suy giảm nhận thức và dấu hiệu Parkinson gợi ý thể Lewy hơn — và chẩn đoán đúng ở đây là chuyện sinh mạng, vì nhóm này có thể phản ứng nặng và thường gây tử vong với thuốc an thần kinh^[2].
• "Thuốc nào cho sa sút trí tuệ cũng như nhau" — Sai một cách nguy hiểm. Trong nghiên cứu trên, 81% người thể Lewy dùng thuốc an thần kinh có phản ứng bất lợi và nhóm phản ứng nặng có tử vong tăng (tỉ số nguy cơ 2,70), trong khi ở nhóm Alzheimer chỉ 7%^[2].
• "Đã sa sút trí tuệ thì khám thêm cũng vô ích" — Mục F02.8 của ICD-10 liệt kê hẳn một danh sách nguyên nhân trong đó có suy giáp, thiếu vitamin B12, tăng canxi máu, giang mai thần kinh, urê huyết cao^[1] — nhiều thứ phát hiện được bằng xét nghiệm máu cơ bản.
• "Tìm ra nguyên nhân là chữa được" — Xin đọc con số cho đúng: nguyên nhân có tiềm năng hồi phục chiếm 9% nhưng chỉ 0,6% thực sự hồi phục^[3]. Vẫn nên tìm, nhưng kỳ vọng thực tế là điều trị bệnh đồng mắc để ít nhất làm chậm suy giảm^[3].
• "Bệnh Huntington chỉ liên quan tới người bệnh" — Không. ICD-10 ghi bệnh được truyền bởi một GEN TRỘI trên nhiễm sắc thể thường^[1], nên con cái người bệnh có nguy cơ đáng kể và nên được tư vấn di truyền.

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ khai thác bệnh sử và diễn tiến, đặc điểm triệu chứng NỔI BẬT Ở GIAI ĐOẠN ĐẦU (đây là chìa khóa phân biệt các dạng), khám thần kinh, đánh giá nhận thức bằng công cụ chuẩn hóa, và chẩn đoán hình ảnh cùng các xét nghiệm cần thiết.

Với nhóm F02, việc chẩn đoán có hai mục tiêu tách bạch: xác định BỆNH GỐC (vì hướng chăm sóc và lưu ý thuốc khác nhau đáng kể giữa các dạng)^[1], và loại trừ các nguyên nhân có thể ĐIỀU TRỊ được trong danh sách F02.8^[1].

Điều trị và chăm sóc

Hướng điều trị được điều chỉnh theo từng dạng và bệnh gốc.

Điều trị theo bệnh gốc

Với nhóm nguyên nhân trong danh sách F02.8 — suy giáp, thiếu vitamin B12, tăng canxi máu, giang mai thần kinh, urê huyết cao^[1] — việc điều trị bệnh nền là ưu tiên, dù cần giữ kỳ vọng thực tế về mức hồi phục nhận thức^[3]. Với các bệnh thoái hóa, điều trị hướng vào triệu chứng và chức năng.

Dùng thuốc — nơi khác biệt giữa các dạng là lớn nhất

Đây là điểm mà việc chẩn đoán đúng dạng cứu được mạng người. Với thể Lewy, thuốc an thần kinh có thể gây phản ứng nặng và thường gây tử vong^[2]. Với mọi dạng sa sút trí tuệ nói chung, thuốc chống loạn thần làm tăng nguy cơ tử vong so với giả dược^[4]. Nguyên tắc thực hành: ưu tiên biện pháp phi thuốc trước; nếu buộc phải dùng thuốc thì phải do bác sĩ biết rõ chẩn đoán chỉ định, ở liều thấp nhất, có kế hoạch xem xét lại định kỳ.

Chăm sóc phi thuốc

Như các dạng sa sút trí tuệ khác, chăm sóc phi thuốc là nền tảng: môi trường an toàn, quen thuộc, nếp sinh hoạt ổn định, phục hồi chức năng vận động nếu cần (đặc biệt với các dạng có dấu hiệu ngoại tháp mà ICD-10 nêu ở bệnh Pick^[1] và ở nhóm Parkinson), và nâng đỡ tâm lý cho cả người bệnh lẫn gia đình.

Dành cho người chăm sóc

Tùy dạng bệnh, người chăm sóc có những lưu ý riêng bên cạnh việc chăm sóc chung:

• Với thể Lewy: bình tĩnh trước ảo giác thị giác, không tranh cãi; và quan trọng nhất — BÁO CHO MỌI BÁC SĨ KÊ ĐƠN biết chẩn đoán này, vì nhạy cảm thuốc an thần kinh ở nhóm này có thể nặng và thường gây tử vong^[2]. Cũng đề phòng té ngã do dấu hiệu Parkinson.
• Với nhóm trán – thái dương và bệnh Pick: hiểu rằng những hành vi mất kiềm chế hay thờ ơ là DO BỆNH — chính ICD-10 mô tả sự sa sút về mặt xã hội, vô cảm và khoái cảm là đặc điểm của bệnh^[1], không phải người thân cố ý.
• Nếu trong nhà có người mắc bệnh Huntington: hãy chủ động hỏi bác sĩ về tư vấn di truyền cho các thành viên khác, vì ICD-10 ghi bệnh truyền bởi một gen trội trên nhiễm sắc thể thường^[1].
• Giữ nếp sinh hoạt, môi trường an toàn và kết nối qua cảm xúc như với mọi dạng sa sút trí tuệ.
• Ghi lại các thay đổi theo mốc thời gian — nhất là thứ tự xuất hiện của triệu chứng và tốc độ xấu đi — vì đây là thông tin phân định quan trọng nhất của nhóm F02^[1].
• Chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình và tìm hỗ trợ khi kiệt sức.

Khi nào cần tới bác sĩ?

Hãy đưa người thân đi khám khi có suy giảm nhận thức, hoặc khi xuất hiện thay đổi tính tình, hành vi, ảo giác thị giác hay rối loạn vận động mới. Đặc biệt nên đi khám sớm trong ba tình huống mà nhóm F02 hay gặp: người ở TUỔI TRUNG NIÊN có thay đổi nhân cách hoặc ngôn ngữ khởi phát sớm^[1]; người có ảo giác thị giác kèm dấu hiệu Parkinson; và người xấu đi RẤT NHANH, tính bằng tháng^[1].

Cũng đừng bỏ qua việc làm các xét nghiệm cơ bản: mục F02.8 của ICD-10 liệt kê nhiều nguyên nhân điều trị được như suy giáp, thiếu vitamin B12, tăng canxi máu và giang mai thần kinh^[1] — và phần lớn chúng không cần tới chẩn đoán hình ảnh đắt tiền để phát hiện^[3].

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F02 (khối F00–F09): sa sút trí tuệ do nguyên nhân KHÁC Alzheimer và bệnh mạch máu não. Tiểu mục F02.0–F02.4: Pick · Creutzfeldt-Jakob · Huntington · Parkinson · HIV. F02.8 các bệnh khác — gồm suy giáp mắc phải, thiếu vitamin B12, thiếu niacin, tăng canxi máu, giang mai thần kinh, ngộ độc, urê huyết cao; thể Lewy cũng ở F02.8* (phân loại bệnh quốc tế — HỆ THỐNG: ICD-10)
2. McKeith I, Fairbairn A, Perry R, Thompson P, Perry E (1992). Neuroleptic sensitivity in patients with senile dementia of Lewy body type. BMJ 305(6855):673–678 (nghiên cứu HỒI CỨU · CHỈ 20 ca thể Lewy xác định bằng giải phẫu bệnh, so với 14 ca Alzheimer)
3. Clarfield AM (2003). The decreasing prevalence of reversible dementias: an updated meta-analysis. Archives of Internal Medicine 163(18):2219–2229 (phân tích gộp cập nhật · 39 nghiên cứu · 5.620 ca sa sút trí tuệ · TÌM Y VĂN CHỈ TỚI NĂM 2002)
4. Schneider LS, Dagerman KS, Insel P (2005). Risk of death with atypical antipsychotic drug treatment for dementia: meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. JAMA 294(15):1934–1943 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 15 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng GIẢ DƯỢC · 5.110 người)
5. WHO — Dementia fact sheet
6. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)