Sa sút trí tuệ trong các bệnh khác: nhiều con đường, nhiều gương mặt

Vì sao có nhiều dạng sa sút trí tuệ khác nhau?

Có thể hình dung như nhiều con đường khác nhau cùng dẫn tới một thành phố: đích đến là sa sút trí tuệ, nhưng mỗi con đường có địa hình riêng và đi qua những vùng khác nhau. Tùy bệnh gốc tấn công vùng nào của não trước, biểu hiện ban đầu sẽ khác nhau — có dạng khởi đầu bằng thay đổi hành vi, có dạng bằng ảo giác, có dạng bằng rối loạn vận động.

Về mặt y khoa, đây là các sa sút trí tuệ do những bệnh thần kinh và toàn thân khác nhau gây ra. Việc phân biệt dạng nào có ý nghĩa thực tế: một số dạng cần lưu ý đặc biệt trong dùng thuốc, và cách chăm sóc, hỗ trợ cũng được điều chỉnh theo đặc điểm riêng của từng dạng.

Một số dạng thường gặp và dấu hiệu đặc trưng

Sa sút trí tuệ thể Lewy

Đặc trưng bởi ảo giác thị giác sống động (thường thấy người hoặc con vật), mức độ tỉnh táo và nhận thức dao động lên xuống trong ngày, và các dấu hiệu giống Parkinson như chậm chạp, cứng cơ, run. Người bệnh dạng này thường rất nhạy cảm với một số thuốc an thần kinh, nên việc dùng thuốc cần hết sức thận trọng theo bác sĩ.

Sa sút trí tuệ trong bệnh Parkinson

Xuất hiện ở người đã có bệnh Parkinson nhiều năm, với suy giảm chú ý, tốc độ suy nghĩ và khả năng điều hành, đôi khi kèm ảo giác.

Thoái hóa thùy trán – thái dương

Thường khởi phát ở tuổi trẻ hơn, và điều nổi bật ở giai đoạn đầu không phải quên mà là thay đổi nhân cách và hành vi (mất kiềm chế, thờ ơ, cư xử không phù hợp) hoặc khó khăn về ngôn ngữ, trong khi trí nhớ có thể còn tương đối.

Ngoài ra còn nhiều bệnh khác có thể gây sa sút trí tuệ. Điều quan trọng là được bác sĩ đánh giá để xác định dạng và loại trừ các nguyên nhân có thể điều trị.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Sa sút trí tuệ nào cũng bắt đầu bằng quên" — Không. Một số dạng khởi đầu bằng thay đổi tính tình, hành vi, ảo giác hoặc rối loạn vận động, trong khi trí nhớ còn tương đối.
• "Thay đổi tính tình ở người trẻ chỉ là stress hay tính khí" — Ở một số người, thay đổi nhân cách và hành vi khởi phát sớm có thể là dấu hiệu của thoái hóa thùy trán – thái dương và cần được khám.
• "Thấy ảo giác thì chắc chắn là tâm thần phân liệt" — Ảo giác thị giác ở người lớn tuổi kèm suy giảm nhận thức và dấu hiệu Parkinson gợi ý sa sút trí tuệ thể Lewy hơn, và cần được chẩn đoán đúng.
• "Thuốc nào cho sa sút trí tuệ cũng như nhau" — Không. Một số dạng như thể Lewy rất nhạy cảm với một số thuốc; dùng sai có thể gây hại, nên phải theo bác sĩ.

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ khai thác bệnh sử và diễn tiến, đặc điểm triệu chứng nổi bật ở giai đoạn đầu, khám thần kinh, đánh giá nhận thức bằng công cụ chuẩn hóa do chuyên gia thực hiện, và chẩn đoán hình ảnh cùng các xét nghiệm cần thiết. Mục tiêu là xác định dạng sa sút trí tuệ và loại trừ các nguyên nhân có thể điều trị được.

Thông tin của gia đình về những thay đổi sớm, đặc biệt về hành vi, ảo giác hay vận động, rất quý để phân biệt các dạng.

Điều trị và chăm sóc

Hướng điều trị được điều chỉnh theo từng dạng và bệnh gốc.

Điều trị theo bệnh gốc và triệu chứng

Bác sĩ điều trị bệnh nền khi có thể, dùng thuốc thận trọng và cá thể hóa, đặc biệt lưu ý các dạng nhạy cảm thuốc như thể Lewy. Các triệu chứng như ảo giác, kích động, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ và rối loạn vận động được xử trí phù hợp.

Chăm sóc phi thuốc

Như các dạng sa sút trí tuệ khác, chăm sóc phi thuốc là nền tảng: môi trường an toàn, quen thuộc, nếp sinh hoạt ổn định, phục hồi chức năng vận động nếu cần, và nâng đỡ tâm lý cho cả người bệnh và gia đình.

Dành cho người chăm sóc

Tùy dạng bệnh, người chăm sóc có những lưu ý riêng bên cạnh việc chăm sóc chung:

• Với thể Lewy: bình tĩnh trước ảo giác thị giác, không tranh cãi; báo bác sĩ mọi thuốc đang dùng vì người bệnh rất nhạy cảm với một số thuốc; đề phòng té ngã do dấu hiệu Parkinson.
• Với thoái hóa thùy trán – thái dương: hiểu rằng những hành vi mất kiềm chế hay thờ ơ là do bệnh, không phải người thân cố ý; giữ kiên nhẫn và tìm cách quản lý hành vi cùng bác sĩ.
• Giữ nếp sinh hoạt, môi trường an toàn và kết nối qua cảm xúc như với mọi dạng sa sút trí tuệ.
• Ghi lại các thay đổi để cung cấp cho bác sĩ, giúp điều chỉnh chăm sóc.
• Chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình và tìm hỗ trợ khi kiệt sức.

Khi nào cần tới bác sĩ?

Hãy đưa người thân đi khám khi có suy giảm nhận thức, hoặc khi xuất hiện thay đổi tính tình, hành vi, ảo giác thị giác hay rối loạn vận động mới, nhất là ở người lớn tuổi. Với người trẻ hơn có thay đổi nhân cách hoặc ngôn ngữ khởi phát sớm, cũng nên đi khám. Chẩn đoán đúng dạng giúp tránh sai lầm điều trị và chăm sóc phù hợp.

Video chuyên gia

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Phân loại bệnh ICD-10 (F02)
• WHO — Dementia fact sheet
• MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)