Rối loạn tâm thần do tổn thương não: khi triệu chứng tâm thần có gốc thể chất

Rối loạn tâm thần do tổn thương não là gì?

Có một hình ảnh giúp hiểu: triệu chứng tâm thần đôi khi giống làn khói, còn nguyên nhân thực tổn là ngọn lửa ẩn phía sau. Nếu chỉ lo quạt khói mà không tìm ngọn lửa, vấn đề vẫn còn đó và có thể lan rộng. Trong nhóm rối loạn này, ảo giác, trầm cảm hay lo âu là làn khói, còn ngọn lửa là một bệnh của não hoặc cơ thể tác động lên chức năng não.

Về mặt y khoa, đây là các triệu chứng tâm thần — như ảo giác, hoang tưởng, rối loạn khí sắc, lo âu, hoặc suy giảm nhận thức nhẹ — xuất hiện do một nguyên nhân thực tổn xác định được, chứ không phải do rối loạn tâm thần nguyên phát. Nhận ra mối liên hệ này giúp điều trị đúng gốc.

Biểu hiện có thể gặp

Nhóm này biểu hiện rất đa dạng, tùy nguyên nhân và vùng não bị ảnh hưởng:

• Ảo giác, hoang tưởng do nguyên nhân thực tổn
• Rối loạn khí sắc: trầm cảm hoặc hưng cảm khởi phát do bệnh cơ thể
• Lo âu, hoảng sợ có nguồn gốc thực tổn
• Suy giảm nhận thức nhẹ, thay đổi cảm xúc, dễ mệt

Những dấu hiệu gợi ý nên nghĩ tới nguyên nhân thực tổn gồm: triệu chứng khởi phát ở tuổi không điển hình, khởi phát nhanh, kèm dấu hiệu thần kinh (đau đầu, co giật, yếu liệt, thay đổi thị giác), hoặc xuất hiện cùng một bệnh cơ thể đã biết.

Nguyên nhân thường gặp

Nhiều tình trạng thực tổn có thể gây triệu chứng tâm thần:

• Bệnh của não: u não, đột quỵ, chấn thương sọ não, động kinh, viêm não, bệnh thoái hóa thần kinh
• Rối loạn nội tiết: bệnh tuyến giáp, tuyến thượng thận, đường huyết bất thường
• Nhiễm trùng và bệnh tự miễn ảnh hưởng não
• Rối loạn chuyển hóa, thiếu vitamin, tác dụng của một số thuốc

Nhiều trong số này điều trị được, và khi nguyên nhân được xử trí, triệu chứng tâm thần thường cải thiện. Đó là lý do tìm đúng nguyên nhân rất quan trọng.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Cứ có ảo giác, trầm cảm là bệnh tâm thần nguyên phát" — Không phải luôn vậy. Một số trường hợp có nguyên nhân thực tổn cần được tìm và điều trị, nếu không sẽ bỏ lỡ bệnh gốc.
• "Đã khám tâm thần thì không cần khám cơ thể" — Ngược lại, với các triệu chứng nghi ngờ, việc khám và làm thăm dò để loại trừ nguyên nhân thực tổn là rất quan trọng.
• "Triệu chứng tâm thần thì thuốc tâm thần là đủ" — Nếu có nguyên nhân thực tổn, điều trị nguyên nhân đó mới là cốt lõi; thuốc tâm thần chỉ hỗ trợ kiểm soát triệu chứng.
• "Người lớn tuổi thay đổi tính tình là chuyện tuổi già" — Thay đổi tâm thần mới xuất hiện ở người lớn tuổi có thể là dấu hiệu của một bệnh thực tổn và cần được khám.

Chẩn đoán như thế nào?

Điểm cốt lõi trong chẩn đoán nhóm này là tìm mối liên hệ giữa triệu chứng tâm thần với một nguyên nhân thực tổn. Bác sĩ khai thác bệnh sử và diễn tiến, khám thần kinh và toàn thân, và làm các xét nghiệm cùng chẩn đoán hình ảnh cần thiết để phát hiện bệnh nền như tổn thương não, rối loạn nội tiết hay nhiễm trùng.

Sự phối hợp giữa chuyên khoa Tâm thần và các chuyên khoa khác thường cần thiết để vừa xác định vừa điều trị nguyên nhân.

Điều trị

Nguyên tắc là điều trị nguyên nhân thực tổn, kết hợp kiểm soát triệu chứng tâm thần.

Điều trị nguyên nhân

Xử trí bệnh nền — như điều trị nhiễm trùng, điều chỉnh rối loạn nội tiết hay chuyển hóa, xử lý tổn thương não — là cốt lõi. Khi nguyên nhân được kiểm soát, triệu chứng tâm thần thường cải thiện.

Kiểm soát triệu chứng và chăm sóc

Song song, bác sĩ có thể dùng thuốc để kiểm soát ảo giác, trầm cảm, lo âu hay kích động một cách thận trọng, cùng với chăm sóc hỗ trợ và nâng đỡ tâm lý cho người bệnh và gia đình.

Người thân có thể làm gì?

Sự quan sát và đồng hành của gia đình giúp tìm đúng nguyên nhân và chăm sóc tốt hơn:

• Chú ý và ghi lại các triệu chứng tâm thần mới xuất hiện, thời điểm khởi phát và các dấu hiệu cơ thể đi kèm, để cung cấp cho bác sĩ.
• Khuyến khích khám toàn diện thay vì chỉ tập trung vào triệu chứng tâm thần, nhất là khi khởi phát nhanh hoặc bất thường.
• Đồng hành trong việc điều trị bệnh nền và dùng thuốc theo chỉ định.
• Giữ môi trường an toàn và trấn an người bệnh khi có ảo giác hay lo âu.
• Chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình và tìm hỗ trợ khi cần.

Khi nào cần tới bác sĩ?

Hãy đưa người thân đi khám khi xuất hiện các triệu chứng tâm thần mới, đặc biệt nếu khởi phát nhanh, ở tuổi không điển hình, kèm dấu hiệu thần kinh như đau đầu, co giật, yếu liệt, hoặc cùng lúc với một bệnh cơ thể. Việc khám kỹ giúp tìm và điều trị nguyên nhân thực tổn, đôi khi là một bệnh cần xử trí khẩn.

Video chuyên gia

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Phân loại bệnh ICD-10 (F06)
• MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)