Kiến thức sức khỏe tâm thần

Rối loạn tâm thần do tổn thương não: khi triệu chứng tâm thần có gốc thể chất

Biên soạn & duyệt chuyên môn: BSCK II. Đoàn Sơn Tùng · Cập nhật: 2026-08-12

Không phải mọi triệu chứng tâm thần đều bắt nguồn từ tâm lý. Đôi khi một người bỗng trầm cảm, lo âu, thấy ảo giác hay thay đổi tính tình, mà gốc rễ lại nằm ở một vấn đề thực thể trong não hoặc cơ thể — như một khối u, động kinh, rối loạn nội tiết hay nhiễm trùng. Rối loạn tâm thần do tổn thương hoặc rối loạn chức năng não (mã ICD-10 F06) được định nghĩa là nhóm các tình trạng có liên hệ NHÂN QUẢ với rối loạn của não: bệnh của não trực tiếp, bệnh toàn thân tác động lên não thứ phát, chất độc hoặc hormone từ bên ngoài, rối loạn nội tiết, hoặc các bệnh cơ thể khác^[1]. Điều này rất quan trọng, vì nếu chỉ điều trị triệu chứng tâm thần mà bỏ sót nguyên nhân thể chất, ta có thể bỏ lỡ một bệnh cần được chữa, đôi khi khẩn cấp. Bài này giúp hiểu vì sao mọi triệu chứng tâm thần mới xuất hiện đều xứng đáng được khám kỹ.

Liên hệ bác sĩ chuyên khoa

Hotline / Zalo: 0369 936 690

Rối loạn tâm thần do tổn thương não là gì?

Có một hình ảnh giúp hiểu: triệu chứng tâm thần đôi khi giống làn khói, còn nguyên nhân thực tổn là ngọn lửa ẩn phía sau. Nếu chỉ lo quạt khói mà không tìm ngọn lửa, vấn đề vẫn còn đó và có thể lan rộng. Trong nhóm rối loạn này, ảo giác, trầm cảm hay lo âu là làn khói, còn ngọn lửa là một bệnh của não hoặc cơ thể tác động lên chức năng não.

Về mặt y khoa, cả khối chẩn đoán mà F06 thuộc về được nhóm lại chính vì có chung một CĂN NGUYÊN CHỨNG MINH ĐƯỢC ở bệnh của não, tổn thương não hoặc một tác động khác dẫn tới rối loạn chức năng não; rối loạn chức năng ấy có thể là nguyên phát — ảnh hưởng trực tiếp và chọn lọc lên não — hoặc thứ phát, khi một bệnh toàn thân tấn công não như một trong nhiều cơ quan^[2].

ICD-10 cũng vạch ranh giới cho mục F06: nhóm này KHÔNG bao gồm các trường hợp đi kèm mê sảng, không bao gồm sa sút trí tuệ đã xếp ở F00–F03, và không bao gồm hệ quả của rượu cùng các chất tác động tâm thần khác (F10–F19)^[1].

Điều nên nhớ: một triệu chứng tâm thần mới xuất hiện, nhất là ở người lớn tuổi, khởi phát nhanh hoặc kèm dấu hiệu thần kinh, luôn đáng được khám để loại trừ nguyên nhân thực tổn.

Biểu hiện có thể gặp

Nhóm này biểu hiện rất đa dạng, tùy nguyên nhân và vùng não bị ảnh hưởng. Điều hữu ích là ICD-10 đã đặt tên riêng cho từng thể, nên "triệu chứng tâm thần do bệnh cơ thể" không hề là một khái niệm mơ hồ mà có tên gọi rõ ràng^[1]:

Ảo giác thực tổn (F06.0): ảo giác dai dẳng hoặc tái diễn, thường là nhìn hoặc nghe, xuất hiện trong ý thức TỈNH TÁO; hoang tưởng không chiếm ưu thế và người bệnh có thể vẫn giữ được sự thấu hiểu về bệnh
Rối loạn căng trương lực thực tổn (F06.1): hoạt động tâm thần vận động giảm tới mức sững sờ, hoặc ngược lại tăng tới mức kích động, và hai thái cực có thể luân phiên
Rối loạn hoang tưởng dạng phân liệt thực tổn (F06.2): hoang tưởng dai dẳng hoặc tái diễn chiếm lĩnh bệnh cảnh — ICD-10 xếp cả "loạn thần dạng phân liệt trong động kinh" vào đây
Rối loạn khí sắc thực tổn (F06.3): thay đổi khí sắc kiểu trầm cảm, hưng cảm nhẹ, hưng cảm hoặc lưỡng cực, nhưng phát sinh như hậu quả của một rối loạn thực tổn
Rối loạn lo âu thực tổn (F06.4): mang đặc điểm của lo âu lan tỏa, cơn hoảng sợ, hoặc cả hai, nhưng do nguyên nhân thực tổn
Rối loạn phân ly thực tổn (F06.5) và rối loạn cảm xúc không ổn định thực tổn (F06.6): thể sau đặc trưng bởi cảm xúc dễ tràn và không kiềm được, mau mệt, kèm nhiều cảm giác cơ thể khó chịu như chóng mặt và đau
Rối loạn nhận thức nhẹ (F06.7): giảm trí nhớ, khó học, khó tập trung lâu, kèm cảm giác mệt trí rõ rệt — nhưng CHƯA đủ nặng để chẩn đoán sa sút trí tuệ hay mê sảng

Những dấu hiệu gợi ý nên nghĩ tới nguyên nhân thực tổn gồm: triệu chứng khởi phát ở tuổi không điển hình, khởi phát nhanh, kèm dấu hiệu thần kinh (đau đầu, co giật, yếu liệt, thay đổi thị giác), hoặc xuất hiện cùng một bệnh cơ thể đã biết.

Nguyên nhân thường gặp

Nhiều tình trạng thực tổn có thể gây triệu chứng tâm thần:

Bệnh của não: u não, đột quỵ, chấn thương sọ não, động kinh, viêm não, bệnh thoái hóa thần kinh
Rối loạn nội tiết: bệnh tuyến giáp, tuyến thượng thận, đường huyết bất thường
Nhiễm trùng và bệnh tự miễn ảnh hưởng não
Rối loạn chuyển hóa, thiếu vitamin, tác dụng của một số thuốc

Nhiều trong số này điều trị được, và khi nguyên nhân được xử trí, triệu chứng tâm thần thường cải thiện. Đó là lý do tìm đúng nguyên nhân rất quan trọng.

Ba ví dụ có con số — để thấy điều này không hiếm

Nhiều gia đình nghĩ "chuyện tâm thần do bệnh cơ thể" là hiếm gặp, chỉ có trong sách. Dưới đây là ba bệnh cảnh quen thuộc, kèm con số từ y văn.

1. Tuyến giáp — ví dụ rõ nhất về việc bỏ sót và về khả năng hồi phục

Một tổng quan hệ thống gom 75 ca loạn thần ở người suy giáp chưa được điều trị cho thấy: hơn một nửa (53%) chưa từng được chẩn đoán suy giáp trước đó; hoang tưởng gặp ở 91% và ảo giác ở 78%; và đáng chú ý nhất, các triệu chứng cơ thể của suy giáp VẮNG MẶT ở 37% số ca, dấu hiệu thực thể vắng ở 26% — nghĩa là người bệnh trông không hề "giống người bị bệnh tuyến giáp". Hình ảnh sọ não và điện não bình thường ở phần lớn trường hợp. Sau khi được điều trị hormone tuyến giáp, hơn 90% hồi phục HOÀN TOÀN. Các tác giả kết luận điều này ủng hộ việc sàng lọc chức năng tuyến giáp ở người có cơn loạn thần lần đầu^[3].

2. Động kinh — triệu chứng tâm thần đi kèm là chuyện thường

Một tổng quan hệ thống 23 nghiên cứu quan sát trên người lớn mắc động kinh ghi nhận rối loạn khí sắc ở 35,0% và rối loạn lo âu ở 25,6% là hai nhóm phổ biến nhất; trầm cảm chủ yếu 24,2%; loạn thần 5,7%; và ý tưởng hoặc hành vi tự sát 9,3%^[4]. Con số cuối cùng là lý do vì sao người bệnh động kinh cần được hỏi về khí sắc, chứ không chỉ hỏi về cơn.

3. Đột quỵ — những hệ quả "không nhìn thấy"

Một nghiên cứu tổng hợp 357 nghiên cứu theo dõi tiến cứu với hơn 247.000 người bệnh cho thấy sau đột quỵ, lo âu gặp ở khoảng 25–34% và thờ ơ ở khoảng 22–32%, tùy công cụ đo đã chuẩn hóa hay chưa^[5]. Đây là những hệ quả gia đình thường quy cho "tính khí" hoặc "lười vận động", trong khi thực chất là triệu chứng cần được điều trị.

Ba ví dụ trên có chung một bài học: gốc thể chất có thể ẩn kỹ tới mức người bệnh trông hoàn toàn "chỉ là chuyện tâm thần" — và ở nhiều trường hợp, điều trị đúng gốc mang lại hồi phục rất tốt.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

"Cứ có ảo giác, trầm cảm là bệnh tâm thần nguyên phát" — Không phải luôn vậy. ICD-10 có hẳn các mục riêng cho ảo giác, hoang tưởng, khí sắc và lo âu do nguyên nhân thực tổn^[1], và nếu bỏ sót thì mất luôn cơ hội chữa bệnh gốc.
"Không thấy dấu hiệu bệnh cơ thể thì chắc không phải nguyên nhân thực tổn" — Nguy hiểm. Trong loạt ca loạn thần do suy giáp, triệu chứng cơ thể vắng mặt ở 37% và dấu hiệu thực thể vắng ở 26%^[3].
"Đã khám tâm thần thì không cần khám cơ thể" — Ngược lại, với các triệu chứng nghi ngờ, việc khám và làm thăm dò để loại trừ nguyên nhân thực tổn là rất quan trọng.
"Triệu chứng tâm thần thì thuốc tâm thần là đủ" — Nếu có nguyên nhân thực tổn, điều trị nguyên nhân đó mới là cốt lõi; ICD-10 còn hướng dẫn ghi thêm mã của bệnh nền bên cạnh mã rối loạn tâm thần^[2]. Thuốc tâm thần chỉ hỗ trợ kiểm soát triệu chứng.
"Người lớn tuổi thay đổi tính tình là chuyện tuổi già" — Thay đổi tâm thần mới xuất hiện ở người lớn tuổi có thể là dấu hiệu của một bệnh thực tổn và cần được khám.
"Người bệnh động kinh buồn bã là dễ hiểu, không cần can thiệp" — Rối loạn khí sắc gặp ở 35% người lớn mắc động kinh và tỉ lệ ý tưởng hoặc hành vi tự sát là 9,3%^[4]; đây là vấn đề cần được hỏi tới và điều trị, không phải điều hiển nhiên phải chịu.

Chẩn đoán như thế nào?

Điểm cốt lõi trong chẩn đoán nhóm này là tìm mối liên hệ giữa triệu chứng tâm thần với một nguyên nhân thực tổn. Bác sĩ khai thác bệnh sử và diễn tiến, khám thần kinh và toàn thân, và làm các xét nghiệm cùng chẩn đoán hình ảnh cần thiết để phát hiện bệnh nền như tổn thương não, rối loạn nội tiết hay nhiễm trùng.

Một tổ hợp dấu hiệu đáng để gia đình ghi nhớ đến từ tiêu chuẩn quốc tế về viêm não tự miễn — một nhóm bệnh thực tổn có thể khởi đầu bằng chính triệu chứng tâm thần. Tiêu chuẩn đó đòi hỏi triệu chứng tâm thần, thay đổi trạng thái tâm thần hoặc giảm trí nhớ ngắn hạn tiến triển nhanh trong DƯỚI BA THÁNG, KÈM ít nhất một trong bốn dấu hiệu: dấu thần kinh khu trú mới xuất hiện, cơn co giật không giải thích được bằng bệnh động kinh đã biết, biến đổi trong dịch não tủy, hoặc hình ảnh cộng hưởng từ gợi ý viêm não^[6]. Người nhà không cần tự đánh giá, nhưng biết rằng "tâm thần thay đổi NHANH kèm dấu hiệu thần kinh" là lý do đi khám gấp thì rất hữu ích.

Hướng dẫn này cũng nêu một nguyên tắc quan trọng: chờ đủ kết quả xét nghiệm chuyên sâu rồi mới điều trị là không thực tế và có thể làm chậm điều trị một cách bất lợi — nên cách làm được khuyến nghị là đặt chẩn đoán theo bậc bằng chứng dựa trên khám lâm sàng và thăm dò thông thường, bắt đầu điều trị, rồi tinh chỉnh sau^[6].

Sự phối hợp giữa chuyên khoa Tâm thần và các chuyên khoa khác thường cần thiết để vừa xác định vừa điều trị nguyên nhân.

Điều trị

Nguyên tắc là điều trị nguyên nhân thực tổn, kết hợp kiểm soát triệu chứng tâm thần.

Điều trị nguyên nhân

Xử trí bệnh nền — như điều trị nhiễm trùng, điều chỉnh rối loạn nội tiết hay chuyển hóa, xử lý tổn thương não — là cốt lõi. Khi nguyên nhân được kiểm soát, triệu chứng tâm thần thường cải thiện, và ở một số bệnh cảnh mức cải thiện rất ấn tượng: trong loạt ca loạn thần do suy giáp, hơn 90% hồi phục hoàn toàn sau khi được điều trị hormone tuyến giáp — tức cứ 10 người thì hơn 9 người khỏi hẳn triệu chứng tâm thần khi cái gốc được chữa^[3]. ICD-10 cũng hướng dẫn ghi thêm mã của bệnh nền bên cạnh mã rối loạn tâm thần, đúng theo tinh thần đó^[2].

Kiểm soát triệu chứng và chăm sóc

Song song, bác sĩ có thể dùng thuốc để kiểm soát ảo giác, trầm cảm, lo âu hay kích động một cách thận trọng, cùng với chăm sóc hỗ trợ và nâng đỡ tâm lý cho người bệnh và gia đình. Trong loạt ca loạn thần do suy giáp, thuốc chống loạn thần được dùng NGẮN HẠN song song với điều trị hormone, chứ không thay thế cho việc chữa nguyên nhân^[3].

Không tự ý mua thuốc chống loạn thần hay thuốc an thần cho người thân. Trong nhóm bệnh này, dùng thuốc mà không tìm nguyên nhân có thể che lấp triệu chứng và làm chậm chẩn đoán bệnh gốc.

Người thân có thể làm gì?

Sự quan sát và đồng hành của gia đình giúp tìm đúng nguyên nhân và chăm sóc tốt hơn:

Chú ý và ghi lại các triệu chứng tâm thần mới xuất hiện, thời điểm khởi phát và các dấu hiệu cơ thể đi kèm, để cung cấp cho bác sĩ.
Ghi lại cả TỐC ĐỘ diễn tiến — triệu chứng tâm thần nặng lên trong vài tuần tới dưới ba tháng là một chi tiết bác sĩ rất cần biết^[6].
Khuyến khích khám toàn diện thay vì chỉ tập trung vào triệu chứng tâm thần, nhất là khi khởi phát nhanh hoặc bất thường.
Đồng hành trong việc điều trị bệnh nền và dùng thuốc theo chỉ định.
Giữ môi trường an toàn và trấn an người bệnh khi có ảo giác hay lo âu.
Chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình và tìm hỗ trợ khi cần.

Khi nào cần tới bác sĩ?

Hãy đưa người thân đi khám khi xuất hiện các triệu chứng tâm thần mới, đặc biệt nếu khởi phát nhanh, ở tuổi không điển hình, kèm dấu hiệu thần kinh như đau đầu, co giật, yếu liệt, hoặc cùng lúc với một bệnh cơ thể. Việc khám kỹ giúp tìm và điều trị nguyên nhân thực tổn, đôi khi là một bệnh cần xử trí khẩn.

Nếu triệu chứng tâm thần kèm dấu hiệu cấp như co giật, đau đầu dữ dội, yếu liệt, lú lẫn nhanh hay sốt cao, hãy gọi NGAY 115. Nếu người bệnh có ý nghĩ tự hại, liên hệ Hotline 0369 936 690 hoặc gọi 115.

Video chuyên gia

Video chuyên gia đang cập nhật

Bài viết liên quan

Rối loạn tâm thần thực tổn không biệt định: đã biết gốc thể chất, còn đang gọi tên Rối loạn nhân cách và hành vi do bệnh não: khi người thân như hóa thành người khác Hội chứng quên thực tổn: khi cuốn nhật ký không ghi được trang mới Động kinh: dấu hiệu, sơ cứu cơn co giật và điều trị ADHD ở người lớn: khi mất tập trung là bệnh Bệnh Alzheimer: nguyên nhân, dấu hiệu sớm và cách giảm nguy cơ

Câu hỏi thường gặp

Triệu chứng tâm thần có thể do bệnh cơ thể gây ra không?

Có. Ảo giác, hoang tưởng, trầm cảm, lo âu hay thay đổi tính tình đôi khi bắt nguồn từ một nguyên nhân thực tổn như u não, động kinh, rối loạn nội tiết hay nhiễm trùng. ICD-10 có hẳn các mục riêng cho từng thể: ảo giác thực tổn, hoang tưởng dạng phân liệt thực tổn, khí sắc thực tổn, lo âu thực tổn và rối loạn nhận thức nhẹ^[1]. Đây là lý do các triệu chứng tâm thần mới xuất hiện cần được khám kỹ để loại trừ nguyên nhân thể chất.

Làm sao biết một triệu chứng tâm thần có nguồn gốc thực tổn?

Một số dấu hiệu gợi ý gồm: triệu chứng khởi phát nhanh, xuất hiện ở tuổi không điển hình, kèm dấu hiệu thần kinh như đau đầu, co giật, yếu liệt, hoặc cùng lúc với một bệnh cơ thể đã biết. Tiêu chuẩn quốc tế về viêm não tự miễn nêu cụ thể mốc "tiến triển nhanh trong dưới ba tháng" kèm ít nhất một dấu hiệu thần kinh, dịch não tủy hoặc hình ảnh bất thường^[6]. Bác sĩ sẽ khám và làm thăm dò để xác định.

Người thân tôi không có biểu hiện bệnh cơ thể nào — vậy chắc không phải nguyên nhân thực tổn?

Không thể kết luận như vậy. Trong tổng quan 75 ca loạn thần ở người suy giáp chưa điều trị, các triệu chứng cơ thể của suy giáp vắng mặt ở 37% và dấu hiệu thực thể vắng ở 26%; hơn một nửa số người bệnh chưa từng được chẩn đoán suy giáp trước đó, và hình ảnh sọ não cùng điện não bình thường ở phần lớn trường hợp^[3]. Đó chính là lý do xét nghiệm sàng lọc, ví dụ chức năng tuyến giáp ở người loạn thần lần đầu, lại có giá trị.

Điều trị nhóm này khác gì với rối loạn tâm thần thông thường?

Điểm khác cốt lõi là phải điều trị nguyên nhân thực tổn, ví dụ điều trị nhiễm trùng hay điều chỉnh rối loạn nội tiết. Khi nguyên nhân được kiểm soát, triệu chứng tâm thần thường cải thiện; trong loạt ca loạn thần do suy giáp, hơn 90% hồi phục hoàn toàn sau điều trị hormone, với thuốc chống loạn thần chỉ dùng ngắn hạn song song^[3]. Thuốc tâm thần đóng vai trò hỗ trợ, không thay thế việc chữa gốc.

Người bệnh động kinh hay buồn bã, lo lắng — có liên quan không?

Rất liên quan. Một tổng quan hệ thống 23 nghiên cứu trên người lớn mắc động kinh ghi nhận rối loạn khí sắc ở 35,0%, rối loạn lo âu ở 25,6%, loạn thần ở 5,7% và ý tưởng hoặc hành vi tự sát ở 9,3%^[4]. ICD-10 thậm chí xếp riêng "loạn thần dạng phân liệt trong động kinh" vào mục hoang tưởng thực tổn^[1]. Vì vậy người bệnh động kinh nên được hỏi về khí sắc và lo âu ở mỗi lần tái khám, không chỉ hỏi về cơn.

Triệu chứng có hết không khi điều trị nguyên nhân?

Nhiều trường hợp cải thiện rõ khi nguyên nhân thực tổn được xử trí kịp thời, đặc biệt với các nguyên nhân điều trị được — ví dụ hơn 90% ca loạn thần do suy giáp hồi phục hoàn toàn^[3]. Mức hồi phục tùy nguyên nhân và mức tổn thương, nên việc phát hiện và điều trị sớm rất quan trọng.

Gia đình nên cung cấp thông tin gì cho bác sĩ?

Hãy mô tả triệu chứng tâm thần mới xuất hiện, thời điểm và đặc biệt là TỐC ĐỘ khởi phát^[6], các dấu hiệu cơ thể hoặc thần kinh đi kèm, các bệnh và thuốc đang dùng. Những thông tin này giúp bác sĩ nghĩ tới và tìm nguyên nhân thực tổn.

Nguồn tham khảo

WHO — ICD-10 Version:2019, mục F06 "Other mental disorders due to brain damage and dysfunction and to physical disease": F06.0 ảo giác thực tổn · F06.1 căng trương lực · F06.2 hoang tưởng · F06.3 rối loạn khí sắc · F06.4 lo âu · F06.5 phân ly · F06.6 suy nhược cảm xúc · F06.7 suy giảm nhận thức nhẹ · F06.8 (gồm loạn thần do động kinh NOS) · F06.9 (phân loại bệnh quốc tế)
WHO — ICD-10 Version:2019, ghi chú mở đầu khối F00–F09 "Organic, including symptomatic, mental disorders": nhóm rối loạn có CĂN NGUYÊN CHỨNG MINH ĐƯỢC là bệnh não, tổn thương não hoặc tổn hại khác dẫn tới rối loạn chức năng não; rối loạn có thể NGUYÊN PHÁT (bệnh tác động trực tiếp lên não) hoặc THỨ PHÁT. Kèm chỉ dẫn GHI THÊM MÃ của bệnh nền bên cạnh mã rối loạn tâm thần (phân loại bệnh quốc tế)
Mohamed MFH, Danjuma M, Mohammed M và cs. (2021). Myxedema psychosis: systematic review and pooled analysis. Neuropsychiatric Disease and Treatment 17:2713–2728 (tổng quan hệ thống theo PRISMA và phân tích gộp mô tả · 75 ca loạn thần ở người suy giáp)
Lu E, Pyatka N, Burant CJ, Sajatovic M (2021). Systematic literature review of psychiatric comorbidities in adults with epilepsy. Journal of Clinical Neurology 17(2):176–186 (tổng quan hệ thống · 23 nghiên cứu quan sát trên người lớn mắc động kinh)
Ozkan H, Esmail T, Ambler G và cs. (2026). Non-motor outcomes after stroke: updated systematic review and meta-analysis. International Journal of Stroke, xuất bản trực tuyến 27/07/2026 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 357 nghiên cứu thuần tập tiến cứu)
Graus F, Titulaer MJ, Balu R và cs. (2016). A clinical approach to diagnosis of autoimmune encephalitis. The Lancet Neurology 15(4):391–404 (văn bản đồng thuận của hội đồng chuyên gia quốc tế — tiêu chuẩn viêm não tự miễn)
MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)

Về người phụ trách chuyên môn

BSCK II. Đoàn Sơn Tùng — Chuyên khoa Tâm lý – Tâm thần, 12 năm kinh nghiệm điều trị nhiều mặt bệnh tâm thần khác nhau, hiện công tác tại Bệnh viện Tâm thần Trung ương I; tư vấn theo tiêu chuẩn ICD-10. Xem hồ sơ bác sĩ →

Xuất bản: 2026-06-28 · Cập nhật: 2026-08-12

Nội dung trên trang chỉ mang tính cung cấp thông tin và sàng lọc, KHÔNG thay thế việc thăm khám, chẩn đoán và điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Được biên soạn cho mục đích giáo dục sức khỏe nội bộ tại phòng khám, không vì mục đích thương mại.