Rối loạn nhân cách và hành vi do bệnh não: khi người thân như hóa thành người khác

Rối loạn nhân cách do bệnh não là gì?

Có thể hình dung một số vùng não như những chiếc phanh và bộ lọc, giúp ta kiềm chế lời nói, cân nhắc hành vi và điều hòa cảm xúc. Khi những vùng ấy bị tổn thương, chiếc phanh yếu đi và bộ lọc rách: người bệnh trở nên bốc đồng, mất kiềm chế, hoặc ngược lại thờ ơ, mất động lực. Con người bên trong vẫn còn đó, nhưng công cụ để họ điều khiển hành vi đã bị hư hại.

Về mặt y khoa, đây là thay đổi dai dẳng về nhân cách và hành vi so với trước, do tổn thương hoặc rối loạn chức năng não, thường ở vùng trán và các vùng liên quan điều hòa hành vi. Khác với sa sút trí tuệ, ở đây trí nhớ và trí tuệ có thể còn tương đối, nhưng tính cách và cách cư xử đổi thay rõ.

Biểu hiện thường gặp

• Mất kiềm chế: nói năng, hành vi bốc đồng, thiếu tế nhị, đôi khi thô lỗ hoặc không phù hợp về mặt xã hội
• Thay đổi cảm xúc: dễ cáu gắt, bùng nổ, hoặc cảm xúc thất thường, nông cạn
• Thờ ơ, mất động lực, giảm quan tâm tới người khác và công việc
• Giảm khả năng phán đoán, lập kế hoạch và lường trước hậu quả
• Đôi khi nghi ngờ, đa nghi, hoặc thay đổi trong sở thích và thói quen

Biểu hiện tùy vùng não bị tổn thương. Điều đặc trưng là sự thay đổi rõ so với con người trước đây, được người thân nhận ra.

Nguyên nhân

Rối loạn nhân cách và hành vi do bệnh não bắt nguồn từ tổn thương ở não, từ nhiều nguyên nhân:

• Chấn thương sọ não
• Đột quỵ, nhất là ở vùng trán
• U não, viêm não, nhiễm trùng thần kinh
• Động kinh, và một số bệnh thoái hóa thần kinh

Việc xác định nguyên nhân giúp điều trị bệnh nền khi có thể và hiểu đúng bản chất tình trạng, thay vì quy cho tính cách hay đạo đức của người bệnh.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Họ cố tình thay đổi để làm khổ gia đình" — Không. Sự thay đổi tính cách và hành vi là hậu quả của tổn thương não, nằm ngoài ý muốn của người bệnh.
• "Trí nhớ còn tốt thì đâu phải bệnh não" — Rối loạn này có thể xảy ra khi trí nhớ và trí tuệ còn tương đối; cái bị ảnh hưởng là tính cách và khả năng điều hòa hành vi.
• "Cứ trách mắng, dạy dỗ là họ sửa được" — Trách mắng thường không hiệu quả và làm căng thẳng thêm; cần hiểu, điều chỉnh môi trường và có hỗ trợ chuyên môn.
• "Đã tổn thương não thì không làm gì được" — Điều trị bệnh nền, phục hồi chức năng và các biện pháp quản lý hành vi có thể cải thiện và giúp người bệnh cùng gia đình sống tốt hơn.

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ tìm hiểu sự thay đổi nhân cách và hành vi so với trước, mối liên hệ với một bệnh hay tổn thương não, qua bệnh sử từ gia đình, khám thần kinh, đánh giá tâm thần và các thăm dò như chẩn đoán hình ảnh sọ não. Thông tin của người thân về con người trước đây và những thay đổi là rất quan trọng.

Việc phân biệt với các rối loạn tâm thần nguyên phát và với sa sút trí tuệ giúp định hướng điều trị và chăm sóc.

Điều trị và quản lý

Hướng tiếp cận kết hợp điều trị bệnh nền, quản lý hành vi và hỗ trợ gia đình.

Điều trị bệnh nền và triệu chứng

Điều trị nguyên nhân khi có thể, và dùng thuốc thận trọng để kiểm soát các triệu chứng như kích động, bùng nổ, trầm cảm hay lo âu. Phục hồi chức năng sau tổn thương não cũng có vai trò.

Quản lý hành vi và hỗ trợ

Các biện pháp phi thuốc rất quan trọng: điều chỉnh môi trường để giảm tình huống châm ngòi, giữ nếp sinh hoạt ổn định, cách giao tiếp phù hợp, và hướng dẫn gia đình cách ứng phó với các hành vi khó. Hỗ trợ tâm lý cho cả người bệnh và người chăm sóc là cần thiết.

Dành cho người chăm sóc

Đây thường là nhóm mà gia đình chịu tổn thương tinh thần lớn vì cảm giác "mất" con người cũ. Phần này cho bạn.

Những khó khăn thường gặp

• Đau buồn và bối rối khi người thân cư xử khác hẳn trước.
• Tổn thương vì những lời nói, hành vi mất kiềm chế nhắm vào mình.
• Kiệt sức, và cảm giác cô đơn vì ít người hiểu.

Cách đồng hành hữu ích

• Nhắc mình rằng đây là do tổn thương não, không phải người thân cố ý; điều này giúp bớt tổn thương và giận dữ.
• Giữ bình tĩnh, tránh tranh cãi hay trách mắng lúc người bệnh đang kích động; chọn thời điểm dịu để trao đổi.
• Điều chỉnh môi trường để giảm các tình huống dễ châm ngòi hành vi khó, giữ nếp sinh hoạt ổn định.
• Phối hợp với bác sĩ để có cách quản lý hành vi phù hợp và điều trị triệu chứng.
• Đặc biệt chú ý chăm sóc chính mình và tìm hỗ trợ, vì tổn thương tinh thần của người chăm sóc trong nhóm này rất lớn.

Khi nào cần tới bác sĩ?

Hãy đưa người thân đi khám khi có thay đổi rõ và dai dẳng về tính cách, cảm xúc hoặc hành vi, đặc biệt sau chấn thương sọ não, đột quỵ, viêm não, hoặc khi nghi ngờ có bệnh ở não. Khám giúp xác định nguyên nhân, điều trị bệnh nền khi có thể và có kế hoạch quản lý hành vi, hỗ trợ gia đình.

Video chuyên gia

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Phân loại bệnh ICD-10 (F07)
• MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)