Rối loạn tâm thần thực tổn không biệt định: đã biết gốc thể chất, còn đang gọi tên

Rối loạn tâm thần thực tổn không biệt định là gì?

Có thể hình dung như khi ta đã biết chắc một đám khói bốc lên từ trong nhà (gốc rễ ở thực tổn), nhưng chưa xác định rõ đó là bếp, là dây điện hay góc nào (thể cụ thể). Điều đã rõ và quan trọng là: nguồn nằm bên trong, thuộc về thể chất, chứ không phải khói từ bên ngoài bay vào.

Về mặt y khoa, chẩn đoán này được dùng khi đã đủ căn cứ cho rằng triệu chứng tâm thần bắt nguồn từ một nguyên nhân thực tổn, nhưng chưa đủ đặc điểm hoặc thông tin để xếp vào một thể xác định. Nó khác với các chẩn đoán không biệt định khác ở chỗ đã khẳng định được yếu tố thực tổn — trong ICD-10, F09 được phân biệt rành mạch với F29 là mục dành cho loạn thần KHÔNG thực tổn không biệt định^[1].

Rối loạn chức năng não ở đây có thể theo hai đường: NGUYÊN PHÁT — bệnh, chấn thương hoặc tác động ảnh hưởng trực tiếp và chọn lọc lên não; hoặc THỨ PHÁT — bệnh toàn thân tấn công nhiều cơ quan, trong đó não chỉ là một^[2]. Điều này lý giải vì sao một bệnh nội tiết, một nhiễm trùng hay một rối loạn chuyển hóa cũng có thể là gốc rễ.

Biểu hiện có thể gặp

Vì thuộc nhóm thực tổn nói chung, biểu hiện đa dạng và chưa tạo thành một thể rõ:

• Triệu chứng tâm thần như thay đổi khí sắc, lo âu, ảo giác, hoang tưởng hoặc thay đổi hành vi
• Có mối liên hệ với một bệnh của não hoặc cơ thể
• Biểu hiện có thể chưa đủ đặc điểm để khẳng định là một thể cụ thể

Sẽ dễ hiểu hơn nếu biết "thể cụ thể" nghĩa là gì. ICD-10 đã đặt tên riêng cho một loạt thể thực tổn: ảo giác thực tổn, rối loạn căng trương lực thực tổn, rối loạn hoang tưởng dạng phân liệt thực tổn, rối loạn khí sắc thực tổn, rối loạn lo âu thực tổn, rối loạn phân ly thực tổn, rối loạn cảm xúc không ổn định thực tổn, và rối loạn nhận thức nhẹ^[3]. Khi bức tranh của một người khớp rõ với một trong các thể đó, bác sĩ sẽ dùng tên gọi cụ thể; còn khi chưa khớp, tên gọi tạm được giữ.

Việc theo dõi diễn tiến và các dấu hiệu đi kèm thường giúp bác sĩ làm rõ dần bức tranh và xếp vào thể phù hợp hơn theo thời gian.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Chưa xếp được thể nghĩa là chẩn đoán sai hoặc mơ hồ" — Đây là cách làm thận trọng khi chưa đủ thông tin; điều đã rõ là yếu tố thực tổn, một thông tin quan trọng để định hướng điều trị.
• "Chưa rõ thể thì khoan điều trị" — Không nên chờ. Việc tìm và điều trị nguyên nhân thực tổn cùng kiểm soát triệu chứng cần bắt đầu sớm.
• "Triệu chứng tâm thần thì chỉ cần thuốc tâm thần" — Vì đã xác định gốc thực tổn, điều trị nguyên nhân là cốt lõi; ICD-10 cũng hướng dẫn ghi kèm mã của bệnh nền khi đã biết^[2]. Thuốc tâm thần đóng vai trò hỗ trợ.
• "Đã chẩn đoán thế này thì mãi vậy" — Chẩn đoán thường được làm rõ khi có thêm thông tin và thời gian theo dõi.

Điểm thứ hai đáng được nói kỹ, vì nó chạm vào một hiểu lầm phổ biến rằng phải có chẩn đoán chắc chắn mới được điều trị. Thực tế y học hiện đại đi theo hướng ngược lại. Trong lĩnh vực viêm não tự miễn — một nhóm bệnh thực tổn có thể khởi đầu bằng chính triệu chứng tâm thần — hướng dẫn của tạp chí Lancet Neurology chỉ rõ rằng việc phụ thuộc vào kết quả xét nghiệm kháng thể và vào đáp ứng với điều trị để đặt chẩn đoán là KHÔNG thực tế, vì hai thông tin đó không có sẵn lúc khởi bệnh và có thể mất nhiều tuần mới có; vì vậy hướng dẫn xây dựng ba mức bằng chứng — có thể, nhiều khả năng, và chắc chắn — dựa trên khám thần kinh và các thăm dò thông thường, để có thể bắt đầu điều trị sớm rồi tinh chỉnh sau^[4].

Chẩn đoán và theo dõi

Bác sĩ xác lập yếu tố thực tổn qua bệnh sử, mối liên hệ giữa triệu chứng tâm thần với một bệnh của não hoặc cơ thể, khám và các thăm dò cần thiết. Khi đã đủ căn cứ về gốc thực tổn nhưng chưa xếp được thể, chẩn đoán tạm này được dùng và quá trình đánh giá tiếp tục.

Cách làm theo bậc như vậy không phải là sự nửa vời, mà là một phương pháp có chủ đích: đặt chẩn đoán ở mức bằng chứng hiện có, bắt đầu những gì cần bắt đầu, rồi nâng cấp hoặc sửa lại chẩn đoán khi các kết quả chuyên sâu trả về^[4].

Theo thời gian, đặc điểm triệu chứng và diễn tiến giúp bác sĩ làm rõ và điều chỉnh chẩn đoán, đồng thời tìm ra nguyên nhân thực tổn cụ thể để điều trị.

Điều trị

Nguyên tắc là tìm và điều trị nguyên nhân thực tổn, kết hợp kiểm soát triệu chứng.

Điều trị nguyên nhân

Xử trí bệnh nền khi xác định được — như điều chỉnh rối loạn nội tiết, điều trị nhiễm trùng hay bệnh của não — là cốt lõi, và thường giúp triệu chứng tâm thần cải thiện. Chính vì vậy ICD-10 hướng dẫn ghi thêm mã của bệnh nền bên cạnh mã rối loạn tâm thần^[2].

Kiểm soát triệu chứng và chăm sóc

Song song, bác sĩ dùng thuốc thận trọng để kiểm soát các triệu chứng gây khó chịu, cùng chăm sóc hỗ trợ và nâng đỡ tâm lý cho người bệnh và gia đình. Việc phối hợp giữa chuyên khoa Tâm thần và các chuyên khoa khác thường cần thiết.

Người thân có thể làm gì?

Trong giai đoạn nguyên nhân còn được làm rõ, sự đồng hành của gia đình rất quan trọng:

• Hiểu rằng chẩn đoán tạm là bình thường và không trì hoãn việc chăm sóc vì điều đó.
• Khuyến khích khám toàn diện và làm các thăm dò cần thiết để tìm nguyên nhân thực tổn cụ thể.
• Ghi lại triệu chứng, thời điểm khởi phát và các dấu hiệu cơ thể đi kèm để cung cấp cho bác sĩ.
• Ghi lại cả TỐC ĐỘ diễn tiến — triệu chứng tâm thần xuất hiện và nặng lên trong vài tuần tới dưới ba tháng là một chi tiết bác sĩ rất cần biết^[4].
• Đồng hành trong việc điều trị bệnh nền và dùng thuốc theo chỉ định.
• Giữ môi trường an toàn, trấn an người bệnh và chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình.

Khi nào cần tới bác sĩ?

Hãy đưa người thân đi khám khi có triệu chứng tâm thần, đặc biệt nếu nghi ngờ liên quan tới một bệnh của não hoặc cơ thể. Không cần chờ tới khi xếp được thể cụ thể; việc khám và điều trị nguyên nhân cần bắt đầu sớm, và tái khám theo dõi giúp làm rõ chẩn đoán dần.

Có một tổ hợp dấu hiệu đặc biệt đáng lưu ý. Tiêu chuẩn quốc tế để nghĩ tới viêm não tự miễn đòi hỏi triệu chứng tâm thần, thay đổi trạng thái tâm thần hoặc giảm trí nhớ ngắn hạn tiến triển nhanh trong dưới ba tháng, KÈM ít nhất một trong các dấu hiệu: dấu thần kinh khu trú mới xuất hiện, cơn co giật không giải thích được bằng một bệnh động kinh đã biết, biến đổi trong dịch não tủy, hoặc hình ảnh cộng hưởng từ gợi ý viêm não^[4]. Người nhà không cần tự đánh giá những điều này, nhưng biết rằng "tâm thần thay đổi nhanh kèm dấu hiệu thần kinh" là lý do đi khám gấp thì rất hữu ích.

Video chuyên gia

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F09 "Unspecified organic or symptomatic mental disorder", bao gồm loạn thần thực tổn và loạn thần triệu chứng không biệt định; loại trừ loạn thần không thực tổn không biệt định (F29) (phân loại bệnh quốc tế)
2. WHO — ICD-10 Version:2019, ghi chú mở đầu khối F00–F09 "Organic, including symptomatic, mental disorders": nhóm rối loạn có CĂN NGUYÊN CHỨNG MINH ĐƯỢC là bệnh não, tổn thương não hoặc tổn hại khác dẫn tới rối loạn chức năng não; rối loạn có thể NGUYÊN PHÁT (bệnh tác động trực tiếp lên não) hoặc THỨ PHÁT. Kèm chỉ dẫn GHI THÊM MÃ của bệnh nền bên cạnh mã rối loạn tâm thần (phân loại bệnh quốc tế)
3. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F06 "Other mental disorders due to brain damage and dysfunction and to physical disease": F06.0 ảo giác thực tổn · F06.1 căng trương lực · F06.2 hoang tưởng · F06.3 rối loạn khí sắc · F06.4 lo âu · F06.5 phân ly · F06.6 suy nhược cảm xúc · F06.7 suy giảm nhận thức nhẹ · F06.8 · F06.9 (phân loại bệnh quốc tế)
4. Graus F, Titulaer MJ, Balu R và cs. (2016). A clinical approach to diagnosis of autoimmune encephalitis. The Lancet Neurology 15(4):391–404 (văn bản đồng thuận của hội đồng chuyên gia quốc tế — tiêu chuẩn chẩn đoán viêm não tự miễn)
5. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)