Động kinh: dấu hiệu, sơ cứu cơn co giật và điều trị

Động kinh là gì?

Động kinh là tình trạng có khuynh hướng xuất hiện các cơn co giật tái diễn do phóng điện bất thường trong não. Một cơn co giật đơn lẻ (ví dụ do sốt cao, hạ đường huyết) chưa hẳn là động kinh; chẩn đoán động kinh dựa trên tính tái diễn và đánh giá của bác sĩ.

Điều này quan trọng hơn nhiều người tưởng: WHO ghi nhận tới 10% dân số thế giới từng có MỘT cơn co giật trong đời, nhưng một cơn đơn lẻ KHÔNG đồng nghĩa với bệnh động kinh^[1]. Theo định nghĩa thực hành của Liên đoàn Quốc tế Chống Động kinh (ILAE), chẩn đoán bệnh động kinh cần ít nhất hai cơn không kích gợi cách nhau trên 24 giờ, hoặc một cơn kèm nguy cơ tái phát cao tương đương, hoặc chẩn đoán được một hội chứng động kinh^[2].

Trong ICD-10, bệnh mang mã G40. Đây là bệnh thần kinh, KHÔNG phải bệnh tâm thần và không lây.

Các loại cơn thường gặp

• Cơn co cứng – co giật toàn thân: mất ý thức, ngã, co cứng rồi giật toàn thân
• Cơn vắng ý thức: mất ý thức ngắn vài giây, nhìn vô định (hay gặp ở trẻ em)
• Cơn cục bộ: ảnh hưởng một phần cơ thể, hoặc gây cảm giác/hành vi bất thường, có thể kèm rối loạn ý thức

Sơ cứu khi ai đó lên cơn co giật

NÊN làm

• Giữ bình tĩnh, ghi nhớ thời điểm bắt đầu (bấm giờ)
• Đưa người bệnh tránh xa vật cứng/sắc nhọn; đặt vật mềm dưới đầu
• Khi cơn giật dừng, nhẹ nhàng đặt nằm nghiêng một bên để dễ thở, thông đường thở
• Ở lại bên cạnh tới khi người bệnh tỉnh táo hoàn toàn và trấn an họ

KHÔNG làm

• KHÔNG nhét bất cứ vật gì vào miệng (không có chuyện "cắn lưỡi" cần đút vật vào)
• KHÔNG cố giữ chặt hay ghì người bệnh để ngăn cơn giật
• KHÔNG cho ăn/uống khi chưa tỉnh hẳn

Vì sao mốc 5 phút? Vì theo định nghĩa của Liên đoàn Quốc tế Chống Động kinh, với cơn co cứng – co giật toàn thân, mốc 5 phút chính là thời điểm cơn được coi là hoạt động co giật liên tục và cần can thiệp; mốc 30 phút là lúc bắt đầu có nguy cơ để lại hậu quả lâu dài cho não^[3]. Nói cách khác, 5 phút không phải con số tùy tiện mà là ngưỡng hành động có cơ sở.

Nguyên nhân và yếu tố thúc đẩy

• Nguyên nhân: tổn thương não (chấn thương, đột quỵ, u, dị dạng), di truyền, nhiễm trùng thần kinh; WHO xếp nguyên nhân động kinh thành sáu nhóm — cấu trúc, di truyền, nhiễm trùng, chuyển hóa, miễn dịch và không rõ — và ghi nhận khoảng 50% trường hợp trên toàn cầu vẫn chưa rõ nguyên nhân^[1]
• Yếu tố dễ thúc đẩy cơn: thiếu ngủ, quên uống thuốc, rượu, stress, sốt cao, ánh sáng nhấp nháy (ở một số người)

Chẩn đoán và điều trị

Bác sĩ chẩn đoán dựa trên mô tả cơn (rất quan trọng — nên có người chứng kiến hoặc video), điện não đồ (EEG) và chẩn đoán hình ảnh sọ não.

• Thuốc kháng động kinh là điều trị chính — WHO ước tính tới 70% người bệnh có thể sống không còn cơn nếu dùng thuốc kháng động kinh phù hợp^[1]
• Tuân thủ thuốc rất quan trọng — tự ý ngưng/bỏ liều là nguyên nhân thường gặp gây tái phát cơn
• Lối sống: ngủ đủ, hạn chế rượu, quản lý stress, tránh yếu tố thúc đẩy cá nhân
• Một số trường hợp kháng thuốc có thể cân nhắc các phương pháp khác theo chuyên khoa thần kinh

Sống chung với động kinh & sức khỏe tâm thần

Người bệnh động kinh thường dễ kèm lo âu, trầm cảm — WHO ghi nhận người bệnh động kinh có tỉ lệ mắc các vấn đề tâm lý gồm lo âu và trầm cảm cao hơn, bên cạnh các chấn thương thể chất do cơn^[1]. Chăm sóc tâm lý là phần quan trọng của điều trị toàn diện:

• Tư vấn tâm lý, hỗ trợ giảm lo âu – trầm cảm đi kèm
• Giáo dục gia đình, nhà trường, nơi làm việc để giảm kỳ thị — WHO nhận định những huyền thoại dai dẳng rằng động kinh là nan y, lây được, hay là hậu quả của lối sống xấu chính là thứ khiến người bệnh bị cô lập và ngại đi điều trị^[1]
• Lưu ý an toàn cá nhân (bơi lội, lái xe, làm việc trên cao) theo tư vấn bác sĩ — WHO nêu rõ nhiều nguyên nhân tử vong liên quan tới động kinh là CÓ THỂ PHÒNG ĐƯỢC, như té ngã, đuối nước, bỏng và cơn kéo dài^[1]

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Hãy đi khám sau cơn co giật đầu tiên, khi cơn tái diễn, thay đổi tính chất, hoặc khi tác dụng phụ của thuốc gây khó chịu. Khám chuyên khoa giúp chẩn đoán đúng và tối ưu điều trị.

Video chuyên gia

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — Epilepsy, fact sheet (gồm ước tính 50 triệu người mắc, "động kinh không lây", tới 70% có thể hết cơn nếu điều trị đúng, tới 10% dân số từng có một cơn trong đời, sáu nhóm nguyên nhân, và các nguyên nhân tử vong phòng được) (tài liệu của WHO, cập nhật 07/02/2024)
2. Fisher RS, Acevedo C, Arzimanoglou A và cs. (2014). ILAE official report: a practical clinical definition of epilepsy. Epilepsia 55(4):475–482 (báo cáo chính thức của tổ công tác ILAE — định nghĩa thực hành bệnh động kinh)
3. Trinka E, Cock H, Hesdorffer D và cs. (2015). A definition and classification of status epilepticus — Report of the ILAE Task Force on Classification of Status Epilepticus. Epilepsia 56(10):1515–1523 (báo cáo tổ công tác ILAE về phân loại trạng thái động kinh — nêu hai mốc thời gian t1 = 5 phút và t2 = 30 phút cho cơn co cứng–co giật)
4. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Phân loại bệnh ICD-10 (G40)
5. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)