Rối loạn lưỡng cực: dấu hiệu hưng cảm – trầm cảm và cách điều trị

Rối loạn lưỡng cực là gì? Không phải "sáng nắng chiều mưa"

Nhiều người nghe "lưỡng cực" liền nghĩ tới tính khí thất thường trong ngày — vui đó buồn đó. Thực tế khác hẳn: các "cực" trong bệnh lưỡng cực là những GIAI ĐOẠN kéo dài nhiều ngày tới nhiều tuần, mỗi giai đoạn như một mùa thời tiết riêng, chứ không phải cơn mưa nắng thoáng qua. Giữa các giai đoạn, khí sắc có thể hoàn toàn bình thường — ICD-10 thậm chí có mã riêng cho tình trạng đang thuyên giảm, khi người bệnh đã nhiều tháng không còn rối loạn khí sắc đáng kể^[1].

Về y khoa, đây là rối loạn khí sắc với các giai đoạn ở hai cực: tăng (hưng cảm hoặc hưng cảm nhẹ) và giảm (trầm cảm). Khác biệt với thay đổi tâm trạng thông thường nằm ở cả ba yếu tố: cường độ (mạnh bất thường), thời gian (kéo dài nhiều ngày liên tục) và hậu quả (ảnh hưởng rõ tới công việc, tài chính, các mối quan hệ). Trong ICD-10, tình trạng này mang mã F31, được chia nhỏ theo giai đoạn hiện tại — hưng cảm, trầm cảm, hỗn hợp hay đang thuyên giảm — và thể lưỡng cực II nằm ở nhóm F31.8^[1].

Bệnh không hiếm như nhiều người tưởng: khảo sát của WHO trên 61.392 người trưởng thành ở 11 quốc gia ghi nhận tỉ lệ mắc trong đời là 0,6% với lưỡng cực I và 0,4% với lưỡng cực II; tính cả phổ lưỡng cực là 2,4% — nghĩa là khoảng hai tới ba người trong mỗi 100 người từng có một tình trạng thuộc phổ này ở đâu đó trong đời. Cũng khảo sát này cho thấy chưa tới một nửa số người có phổ lưỡng cực từng được điều trị sức khỏe tâm thần, và ở các nước thu nhập thấp con số chỉ khoảng 25%^[2].

Dấu hiệu các giai đoạn — trông như thế nào trong đời thực?

Giai đoạn hưng cảm / hưng cảm nhẹ

Nghe qua tưởng dễ chịu — và chính vì thế mà nguy hiểm, bởi người trong cuộc hiếm khi thấy mình "có vấn đề":

• Khí sắc tăng cao bất thường hoặc cáu gắt dữ dội; tự tin thái quá, thấy mình tài giỏi hơn người
• Nói nhanh, nói nhiều, khó ngắt lời; ý nghĩ dồn dập nhảy từ chuyện này sang chuyện khác
• Ngủ 2–4 tiếng vẫn thấy dư năng lượng — khác với mất ngủ thông thường vốn khiến người ta mệt
• Hành vi bốc đồng để lại hậu quả: quẹt thẻ mua sắm vô độ, dốc tiền đầu tư liều lĩnh, nghỉ việc đột ngột, quan hệ tình dục rủi ro, lái xe bạt mạng
• Ở mức hưng cảm nặng có thể mất kết nối thực tế — ICD-10 mô tả thể này kèm hoang tưởng (thường là hoang tưởng tự cao) hoặc ảo giác^[1] — tình huống cần can thiệp y tế khẩn

Hưng cảm NHẸ tinh vi hơn: người bệnh chỉ thấy mình "vào phong độ", làm việc siêu năng suất, quyến rũ, hào phóng. Gia đình có thể nhận ra "dạo này nó khác khác" nhưng khó gọi tên. Đây chính là mảnh ghép hay bị bỏ sót khi chẩn đoán.

Giai đoạn trầm cảm

• Buồn chán sâu sắc, mất hứng thú, kiệt năng lượng — thường nặng và kéo dài hơn phía hưng cảm
• Rối loạn giấc ngủ, ăn uống; suy nghĩ chậm chạp, khó quyết định
• Cảm giác vô dụng, tội lỗi — nhất là khi nhìn lại những hậu quả gây ra trong giai đoạn hưng cảm
• Ý nghĩ về cái chết hoặc tự sát

Trạng thái hỗn hợp

Có những đợt không thuộc hẳn cực nào: ICD-10 mô tả giai đoạn hỗn hợp là khi các triệu chứng hưng cảm và trầm cảm trộn lẫn hoặc thay phiên rất nhanh^[1]. Đây là trạng thái đặc biệt cần cảnh giác, vì người bệnh vừa tuyệt vọng vừa còn dư năng lượng để hành động.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Lưỡng cực là bệnh có nền sinh học rõ rệt nhất trong các rối loạn khí sắc — nói cách khác, nó càng không phải lỗi tính cách hay "sống thiếu kỷ luật":

• Di truyền mạnh: nghiên cứu trên hơn 9 triệu người Thụy Điển ước tính phần do di truyền của lưỡng cực khoảng 59%, và anh chị em ruột của người mắc bệnh có nguy cơ cao gấp khoảng 7,9 lần^[4]. Hai con số này rất dễ đọc sai nên xin nói rõ. "Phần do di truyền 59%" là con số mô tả cả một DÂN SỐ, nó KHÔNG có nghĩa "59% bệnh của người này là do gen". Còn "cao gấp 7,9 lần" phải nhân với cái nền thật: lưỡng cực I gặp ở khoảng 0,6% dân số, nên cao gấp gần tám lần vẫn có nghĩa là phần rất lớn anh chị em ruột của người bệnh KHÔNG mắc bệnh
• Sinh học thần kinh: thay đổi hoạt động chất dẫn truyền thần kinh và đặc biệt là nhịp sinh học — người lưỡng cực rất nhạy với xáo trộn giấc ngủ
• Yếu tố châm ngòi cho từng đợt: stress lớn, thức trắng đêm liên tục, lệch múi giờ, sinh nở, rượu và chất kích thích, một số loại thuốc

Bệnh thường khởi phát ở tuổi thanh niên. Khởi phát sớm cộng với việc dễ bị nhầm chẩn đoán khiến nhiều người mất cả chục năm mới được điều trị đúng — trong khảo sát nói trên, những người bị chẩn đoán nhầm đã đi khám trung bình 4 bác sĩ trước khi có chẩn đoán chính xác^[3]. Vì vậy hiểu biết của chính người bệnh và gia đình có giá trị rất lớn.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Lưỡng cực là tính khí thất thường" — Không. Đó là các giai đoạn bệnh lý kéo dài nhiều ngày tới nhiều tuần, có tiêu chuẩn chẩn đoán rõ ràng, không phải chuyện vui buồn trong ngày.
• "Giai đoạn hưng phấn thì tốt chứ sao" — Hưng cảm phá hủy âm thầm: nợ nần, mất việc, đổ vỡ quan hệ thường xảy ra chính trong những tuần "rực rỡ" ấy, và người bệnh phải gánh hậu quả khi rơi xuống trầm cảm.
• "Người lưỡng cực không thể sống bình thường" — Sai. Được điều trị đúng, rất nhiều người ổn định lâu dài, thành công trong nghề nghiệp và gia đình. Bệnh cần quản lý, giống tiểu đường hay tăng huyết áp.
• "Thấy ổn rồi thì ngưng thuốc được" — Đây là sai lầm gây tái phát nhiều nhất. Cảm giác "ổn" chính là thành quả của thuốc; nghiên cứu tổng hợp 5 thử nghiệm ngẫu nhiên trên 770 người cho thấy điều trị duy trì bằng lithium làm giảm khoảng 35% nguy cơ tái phát nói chung so với giả dược^[7] — đây là mức giảm TƯƠNG ĐỐI, tức là giảm khoảng một phần ba so với nguy cơ vốn có, chứ không phải "35% người khỏi hẳn".
• "Trầm cảm nào cũng uống thuốc chống trầm cảm là được" — Với người lưỡng cực, thuốc chống trầm cảm dùng đơn độc có thể đẩy sang hưng cảm. Nhóm chuyên trách của Hiệp hội Quốc tế về Rối loạn Lưỡng cực (ISBD) nêu rõ mối lo hàng đầu là nguy cơ chuyển sang hưng cảm nhẹ, hưng cảm và trạng thái hỗn hợp, và khuyến cáo ở người lưỡng cực I chỉ dùng thuốc chống trầm cảm như một thuốc phối hợp cùng thuốc ổn định khí sắc^[6]. Vì thế chẩn đoán đúng lưỡng cực hay không quyết định cả phác đồ.
• "Thuốc nào cũng như nhau, miễn là thuốc thần kinh" — Không. Mỗi thuốc mạnh ở một pha khác nhau: có thuốc tốt cho cơn hưng cảm nhưng không có tác dụng ở pha trầm cảm, và ngược lại. Xem mục Điều trị bên dưới để hiểu vì sao bác sĩ chọn thuốc này chứ không phải thuốc kia.

Chẩn đoán như thế nào? Vì sao hay bị nhầm với trầm cảm?

Người bệnh thường tìm tới bác sĩ trong giai đoạn trầm cảm — khi đau khổ nhất — còn những tuần "phong độ" trước đó không ai nghĩ là triệu chứng. Nếu chỉ nhìn lát cắt hiện tại, bức tranh giống hệt trầm cảm đơn thuần. Vì vậy bác sĩ chuyên khoa Tâm thần sẽ khai thác TOÀN BỘ dòng thời gian khí sắc: đã bao giờ có quãng ngủ rất ít mà năng lượng dồi dào, chi tiêu hay quyết định khác thường, được khen "dạo đó làm việc như máy"? Thông tin từ người thân — người quan sát bạn qua các mùa khí sắc — thường quý như vàng.

Vài manh mối khiến bác sĩ nghĩ tới lưỡng cực thay vì trầm cảm đơn cực: trầm cảm khởi phát sớm, tái diễn nhiều đợt, tiền sử gia đình có lưỡng cực, hoặc từng "bốc" lên bất thường khi dùng thuốc chống trầm cảm.

Việc chẩn đoán nhầm không phải chuyện nhỏ: trong khảo sát 600 người bệnh lưỡng cực, hơn một phần ba đã đi khám trong vòng một năm kể từ khi có triệu chứng, nhưng 69% bị chẩn đoán sai và hơn một phần ba phải đợi từ 10 năm trở lên mới có chẩn đoán đúng^[3]. Kể lại đầy đủ những quãng "phấn chấn" trong quá khứ là điều bạn có thể chủ động làm để rút ngắn quãng đường đó.

Điều trị: quản lý đường dài, sống ổn định

Mục tiêu điều trị lưỡng cực không chỉ là cắt đợt bệnh hiện tại mà là GIỮ ỔN ĐỊNH lâu dài — như giữ một con thuyền cân bằng qua các mùa sóng:

Thuốc — nền tảng của điều trị

Một điều nên hiểu ngay từ đầu, vì nó giải thích gần như mọi quyết định kê đơn: rối loạn lưỡng cực có hai pha ngược nhau, và KHÔNG có thuốc nào mạnh đều ở cả hai. Có thuốc rất tốt để cắt cơn hưng cảm nhưng gần như vô dụng ở pha trầm cảm; có thuốc ngược lại. Vì vậy phác đồ được chọn theo pha bệnh hiện tại, theo tiền sử các đợt trước, theo bệnh kèm và theo việc bạn có khả năng mang thai hay không — chứ không phải theo "thuốc nào mạnh nhất".

Lithium — chuẩn tham chiếu của điều trị duy trì

Trong tất cả các thuốc điều trị lưỡng cực, lithium là thuốc có bằng chứng dài hạn vững nhất, và cũng là thuốc mà các nghiên cứu tổng hợp lớn liên tục xếp ở vị trí tham chiếu:

• Phòng tái phát: nghiên cứu tổng hợp 5 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược trên 770 người cho thấy lithium giảm khoảng 35% nguy cơ tái phát nói chung — một mức giảm TƯƠNG ĐỐI, tức khoảng một phần ba nguy cơ vốn có; tác dụng rõ rệt nhất ở các đợt HƯNG CẢM, còn tác dụng lên đợt trầm cảm nhỏ hơn và kém chắc chắn hơn^[7].
• So với các thuốc khác: phép so sánh chéo nhiều phương pháp cùng lúc 33 thử nghiệm ngẫu nhiên trên 6.846 người, đánh giá 17 phương án điều trị duy trì, kết luận rằng — dù hầu hết các thuốc đều tốt hơn giả dược — lithium vẫn nên là lựa chọn hàng đầu khi kê thuốc phòng tái phát, vì hiệu quả trên CẢ hai cực và vì chất lượng bằng chứng ủng hộ nó tốt hơn^[8].
• Thử nghiệm đối đầu trực tiếp: thử nghiệm ngẫu nhiên BALANCE trên 330 người bệnh lưỡng cực I, theo dõi tới 24 tháng, cho thấy lithium đơn trị phòng tái phát TỐT HƠN valproate đơn trị — nguy cơ tái phát ở nhóm lithium thấp hơn khoảng 29% (tỉ số nguy cơ 0,71); phối hợp lithium với valproate cũng tốt hơn valproate đơn trị, nhưng không chứng minh được là tốt hơn lithium đơn trị^[9].
• Giảm tự sát — điều gần như chưa thuốc nào khác chứng minh được: nghiên cứu tổng hợp 48 thử nghiệm ngẫu nhiên trên 6.674 người mắc rối loạn khí sắc cho thấy lithium làm giảm số ca tự sát và giảm tử vong do mọi nguyên nhân so với giả dược^[10].

Cái giá của lithium là nó đòi hỏi theo dõi. Tổng quan hệ thống 385 nghiên cứu ghi nhận lithium làm tăng nguy cơ giảm khả năng cô đặc nước tiểu, suy giáp trên lâm sàng, cường cận giáp (tăng canxi máu) và tăng cân; ngược lại, nguy cơ suy thận giai đoạn cuối là THẤP (khoảng 0,5% người bệnh trong dữ liệu phải điều trị thay thế thận), và các tác giả khuyến cáo kiểm tra canxi máu trước và trong quá trình điều trị^[11]. Nói cách khác: lithium an toàn khi được theo dõi đúng, và chỉ nguy hiểm khi dùng mà không theo dõi — vì khoảng cách giữa liều điều trị và liều gây độc khá hẹp.

Thực trạng ở Việt Nam: vì sao bạn có thể chưa từng được kê lithium

Các lựa chọn khác — hiệu quả thật, và mỗi thuốc mạnh ở một pha

Ba thuốc dưới đây được dùng phổ biến ở Việt Nam. Chúng không phải "phương án hạng hai": mỗi thuốc có vùng bằng chứng riêng, và trong một số tình huống còn là lựa chọn tốt hơn lithium.

• Valproate (natri valproat) — mạnh ở pha HƯNG CẢM. Phép so sánh chéo nhiều phương pháp cùng lúc 68 thử nghiệm ngẫu nhiên trên 16.073 người điều trị hưng cảm cấp xác nhận valproate hiệu quả hơn giả dược^[12]. Ở pha trầm cảm lưỡng cực, valproate cũng nằm trong nhóm ít ỏi có tín hiệu tích cực (vượt giả dược ở 2/4 thử nghiệm)^[13]. Điểm yếu đã biết: về phòng tái phát dài hạn, valproate đơn trị kém lithium đơn trị^[9].
• Quetiapine — thuốc chống loạn thần thế hệ mới, và là lựa chọn có bằng chứng nhất quán nhất ở pha TRẦM CẢM lưỡng cực, vốn là pha khó điều trị nhất và cũng là pha khiến người bệnh khổ sở nhất. Trong tổng hợp 24 thử nghiệm đơn trị có đối chứng giả dược cho trầm cảm lưỡng cực, quetiapine vượt giả dược ở CẢ 5/5 thử nghiệm — tỉ lệ thành công cao nhất trong nhóm được so sánh; cùng tổng hợp này ghi nhận lithium chưa được thử nghiệm đầy đủ ở pha trầm cảm^[13]. Quetiapine đồng thời cũng hiệu quả trong hưng cảm cấp, và có tỉ lệ bỏ điều trị thấp hơn lithium hay lamotrigine^[12] — tức là người bệnh dễ theo được lâu dài hơn.
• Lamotrigine — thiên hẳn về phía TRẦM CẢM. Một nghiên cứu tổng hợp dữ liệu cá thể của 1.072 người từ 5 thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy lamotrigine cải thiện triệu chứng trầm cảm ở pha trầm cảm lưỡng cực ("dữ liệu cá thể" ở đây nghĩa là các tác giả gộp số liệu của TỪNG người bệnh trong các thử nghiệm gốc, chứ không chỉ gộp con số tổng kết của mỗi thử nghiệm — cách làm này cho kết luận chắc chắn hơn và cho phép xem hiệu quả khác nhau ra sao ở từng nhóm người.); tác dụng chung ở mức vừa phải, nhưng RÕ RỆT hơn ở nhóm trầm cảm nặng và không rõ ở nhóm nhẹ hơn^[14]. Đổi lại, lamotrigine KHÔNG có hiệu quả trong hưng cảm cấp^[12] — nên nó không phải thuốc để cắt cơn hưng cảm. Ưu điểm lớn của nó là dung nạp: trong phép so sánh chéo nhiều phương án điều trị duy trì, lamotrigine được dung nạp tốt hơn lithium tới mức khó có thể do ngẫu nhiên^[8].

Cảnh báo an toàn bắt buộc phải biết

• Valproate và thai kỳ — cảnh báo nghiêm trọng nhất trong toàn bộ bài này. Nghiên cứu thuần tập tiến cứu trên 7.355 thai kỳ ở 42 quốc gia (sổ đăng ký EURAP) ghi nhận tỉ lệ dị tật bẩm sinh nặng là 10,3% với valproate, so với 2,9% với lamotrigine và 2,8% với levetiracetam — tức cao hơn khoảng BA LẦN rưỡi so với hai thuốc kia; và nguy cơ còn tăng theo liều tại thời điểm thụ thai^[15]. Nghiên cứu toàn dân trên 655.615 trẻ em Đan Mạch cho thấy trẻ phơi nhiễm valproate trong thai kỳ có nguy cơ rối loạn phổ tự kỷ 4,42% so với 1,53% ở mặt bằng chung, và tự kỷ điển hình 2,50% so với 0,48%^[16]. Vì vậy: valproate chỉ nên dùng cho phụ nữ có khả năng mang thai khi không còn lựa chọn phù hợp nào khác và có biện pháp tránh thai hiệu quả. Nếu bạn đang dùng valproate và có ý định mang thai, hãy gặp bác sĩ TRƯỚC khi mang thai — nhưng đừng tự ngưng thuốc, vì một đợt bệnh nặng trong thai kỳ cũng nguy hiểm cho cả mẹ và con.
• Lamotrigine và ban da. Trong chương trình 8 thử nghiệm có đối chứng giả dược trên gần 1.800 người bệnh lưỡng cực, lamotrigine nhìn chung dung nạp tốt, tác dụng không mong muốn thường gặp nhất chỉ là đau đầu; nhưng ban da nặng xảy ra với tỉ lệ khoảng 0,1%^[17] — khoảng một người trong mỗi nghìn người dùng. Hiếm, nhưng có thể nguy hiểm tính mạng, và chính vì hiếm nên rất dễ bị chủ quan bỏ qua. Đó là lý do lamotrigine bắt buộc phải tăng liều rất chậm theo đúng lịch bác sĩ kê — không được tự tăng nhanh cho "mau khỏi" — và bất kỳ ban da nào xuất hiện trong những tuần đầu dùng thuốc đều phải báo bác sĩ ngay, đừng chờ xem có tự hết không.
• Quetiapine và chuyển hóa. Tác dụng không mong muốn thường gặp là buồn ngủ, tăng cân và rối loạn chuyển hóa (đường huyết, mỡ máu). Điều này cần theo dõi cân nặng và xét nghiệm định kỳ, và nên bàn trước với bác sĩ nếu bạn đã có thừa cân, tiểu đường hay rối loạn mỡ máu.
• Lithium và xét nghiệm định kỳ. Cần theo dõi chức năng thận, chức năng tuyến giáp và canxi máu^[11], cùng với định lượng nồng độ thuốc trong máu. Bỏ lịch xét nghiệm là bỏ chính lớp bảo vệ của mình.
• Thuốc chống trầm cảm. Ở lưỡng cực I, chỉ dùng kèm thuốc ổn định khí sắc, không dùng đơn độc^[6].
• Không tự ngưng bất kỳ thuốc nào khi thấy ổn — với lưỡng cực, "ổn" nghĩa là thuốc đang làm đúng việc của nó. Muốn giảm hay ngừng, hãy bàn với bác sĩ để có lộ trình phù hợp.

Trị liệu tâm lý và giáo dục về bệnh

Hiểu bệnh của chính mình là liều thuốc thứ hai, và điều này đã được đo lường: thử nghiệm ngẫu nhiên trên 120 người bệnh lưỡng cực I và II đang trong giai đoạn ổn định cho thấy 21 buổi giáo dục nhóm về bệnh, cộng thêm vào điều trị thuốc thường quy, làm giảm số người tái phát và số đợt tái phát trên mỗi người, kéo dài thời gian tới đợt trầm cảm, hưng cảm, hưng cảm nhẹ và hỗn hợp kế tiếp, đồng thời giảm số lần và số ngày nằm viện, theo dõi trong 2 năm^[18].

Trị liệu giúp người bệnh và gia đình nhận diện DẤU HIỆU BÁO SỚM của từng người. Đây là việc khả thi: tổng quan hệ thống 17 nghiên cứu trên 1.191 người cho thấy ít nhất 80% người có rối loạn khí sắc nhận ra được một hoặc nhiều dấu hiệu báo trước, và dấu hiệu sớm chắc chắn nhất của hưng cảm là rối loạn giấc ngủ (gặp ở khoảng 77% các nghiên cứu)^[19]. Ví dụ thường gặp: bắt đầu ngủ ít đi, nhắn tin lúc 3 giờ sáng, chi tiêu tăng vọt — báo hiệu hưng cảm; hoặc bỏ tập thể dục, né bạn bè — báo hiệu trầm cảm.

Nhịp sống đều đặn — vũ khí bị đánh giá thấp

• Giữ giờ ngủ – thức cố định: với người lưỡng cực, giấc ngủ vừa là dấu hiệu báo sớm hàng đầu của hưng cảm^[19], vừa là thứ bạn có thể chủ động bảo vệ mỗi ngày
• Hạn chế tối đa rượu và chất kích thích — chúng vừa kích hoạt đợt bệnh vừa phá tác dụng thuốc
• Duy trì nhịp ăn uống, vận động, làm việc ổn định; thận trọng với các thay đổi lớn đột ngột (thức đêm chạy dự án, du lịch lệch múi giờ dày đặc)
• Ghi nhật ký khí sắc đơn giản (chấm điểm tâm trạng mỗi ngày) giúp bạn và bác sĩ nhìn thấy sóng từ xa

Người thân có thể làm gì?

Với lưỡng cực, gia đình là "trạm quan sát thời tiết" quan trọng bậc nhất — người bệnh trong giai đoạn hưng cảm thường không tự thấy mình thay đổi:

• Cùng người bệnh lập danh sách dấu hiệu báo sớm của riêng họ và thống nhất TRƯỚC (lúc khí sắc ổn định) sẽ làm gì khi dấu hiệu xuất hiện — ví dụ gọi cho bác sĩ, tạm giữ giúp thẻ tín dụng. Đây chính là nội dung cốt lõi của các chương trình giáo dục về bệnh đã được chứng minh giúp giảm tái phát^[18].
• Trong giai đoạn hưng cảm: tránh tranh cãi trực diện (dễ bùng nổ); tập trung bảo vệ an toàn tài chính và thể chất, liên hệ bác sĩ sớm.
• Trong giai đoạn trầm cảm: đồng hành như với trầm cảm đơn thuần — lắng nghe, không thúc ép "cố lên", hỏi thẳng về ý nghĩ tự hại khi lo lắng.
• Đừng quy mọi cảm xúc của người bệnh về bệnh ("lại lên cơn à?") — họ vẫn có quyền vui buồn như mọi người; điều cần theo dõi là các THAY ĐỔI kéo dài và khác thường.
• Kiên trì cùng họ giữ việc tái khám, dùng thuốc và ĐI XÉT NGHIỆM ĐỊNH KỲ — phần xét nghiệm rất hay bị bỏ vì thấy "đang khỏe", trong khi đó chính là lớp bảo vệ an toàn của thuốc.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Hãy đi khám khi: từng có những quãng ngủ rất ít mà năng lượng bất thường, chi tiêu hay quyết định bốc đồng, xen kẽ các đợt trầm cảm; khi trầm cảm điều trị mãi không ổn hoặc "bốc" lên khác thường khi dùng thuốc — có thể đó là lưỡng cực bị bỏ sót; hoặc khi gia đình có người mắc lưỡng cực và bạn bắt đầu có các đợt khí sắc thất thường kéo dài.

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F31 Bipolar affective disorder (F31.0–F31.9) (phân loại bệnh quốc tế)
2. Merikangas KR và cs. (2011). Prevalence and correlates of bipolar spectrum disorder in the World Mental Health Survey Initiative. Arch Gen Psychiatry 68(3):241–251 (khảo sát dân số cắt ngang · 61.392 người trưởng thành · 11 quốc gia)
3. Hirschfeld RM, Lewis L, Vornik LA (2003). Perceptions and impact of bipolar disorder: how far have we really come? Results of the National Depressive and Manic-Depressive Association 2000 survey of individuals with bipolar disorder. J Clin Psychiatry 64(2):161–174 (khảo sát người bệnh · 600 người mắc lưỡng cực)
4. Lichtenstein P, Yip BH, Björk C, Pawitan Y, Cannon TD, Sullivan PF, Hultman CM (2009). Common genetic determinants of schizophrenia and bipolar disorder in Swedish families: a population-based study. Lancet 373(9659):234–239 (nghiên cứu dân số dựa trên sổ đăng ký quốc gia · 9.009.202 người · Thụy Điển)
5. Nordentoft M, Mortensen PB, Pedersen CB (2011). Absolute risk of suicide after first hospital contact in mental disorder. Arch Gen Psychiatry 68(10):1058–1064 (nghiên cứu thuần tập tiến cứu toàn dân · 176.347 người · theo dõi tới 36 năm)
6. Pacchiarotti I và cs. (2013). The International Society for Bipolar Disorders (ISBD) task force report on antidepressant use in bipolar disorders. Am J Psychiatry 170(11):1249–1262 (báo cáo đồng thuận chuyên gia quốc tế (ISBD) theo phương pháp Delphi)
7. Geddes JR, Burgess S, Hawton K, Jamison K, Goodwin GM (2004). Long-term lithium therapy for bipolar disorder: systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Am J Psychiatry 161(2):217–222 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 5 thử nghiệm ngẫu nhiên · 770 người · lithium so với giả dược)
8. Miura T và cs. (2014). Comparative efficacy and tolerability of pharmacological treatments in the maintenance treatment of bipolar disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet Psychiatry 1(5):351–359 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp mạng lưới · 33 thử nghiệm ngẫu nhiên · 6.846 người · 17 phương án điều trị duy trì)
9. BALANCE investigators and collaborators; Geddes JR, Goodwin GM, Rendell J và cs. (2010). Lithium plus valproate combination therapy versus monotherapy for relapse prevention in bipolar I disorder (BALANCE): a randomised open-label trial. Lancet 375(9712):385–395 (thử nghiệm ngẫu nhiên nhãn mở đa trung tâm (BALANCE) · 330 người bệnh lưỡng cực I · theo dõi tới 24 tháng)
10. Cipriani A, Hawton K, Stockton S, Geddes JR (2013). Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis. BMJ 346:f3646 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 48 thử nghiệm ngẫu nhiên · 6.674 người · lithium)
11. McKnight RF, Adida M, Budge K, Stockton S, Goodwin GM, Geddes JR (2012). Lithium toxicity profile: a systematic review and meta-analysis. Lancet 379(9817):721–728 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 385 nghiên cứu · hồ sơ độc tính của lithium)
12. Cipriani A, Barbui C, Salanti G và cs. (2011). Comparative efficacy and acceptability of antimanic drugs in acute mania: a multiple-treatments meta-analysis. Lancet 378(9799):1306–1315 (phân tích gộp đa phương pháp điều trị · 68 thử nghiệm ngẫu nhiên · 16.073 người · hưng cảm cấp)
13. Selle V, Schalkwijk S, Vázquez GH, Baldessarini RJ (2014). Treatments for acute bipolar depression: meta-analyses of placebo-controlled, monotherapy trials of anticonvulsants, lithium and antipsychotics. Pharmacopsychiatry 47(2):43–52 (phân tích gộp · 24 thử nghiệm đơn trị có đối chứng giả dược · 10 phương án · trầm cảm lưỡng cực cấp)
14. Geddes JR, Calabrese JR, Goodwin GM (2009). Lamotrigine for treatment of bipolar depression: independent meta-analysis and meta-regression of individual patient data from five randomised trials. Br J Psychiatry 194(1):4–9 (phân tích gộp dữ liệu cá thể người bệnh · 5 thử nghiệm ngẫu nhiên · 1.072 người)
15. Tomson T, Battino D, Bonizzoni E và cs. (2018). Comparative risk of major congenital malformations with eight different antiepileptic drugs: a prospective cohort study of the EURAP registry. Lancet Neurol 17(6):530–538 (nghiên cứu thuần tập tiến cứu (sổ đăng ký EURAP) · 7.355 thai kỳ · 42 quốc gia)
16. Christensen J, Grønborg TK, Sørensen MJ và cs. (2013). Prenatal valproate exposure and risk of autism spectrum disorders and childhood autism. JAMA 309(16):1696–1703 (nghiên cứu toàn dân dựa trên sổ đăng ký quốc gia · 655.615 trẻ em · Đan Mạch)
17. Bowden CL, Asnis GM, Ginsberg LD, Bentley B, Leadbetter R, White R (2004). Safety and tolerability of lamotrigine for bipolar disorder. Drug Saf 27(3):173–184 (tổng quan an toàn gộp dữ liệu 8 thử nghiệm có đối chứng giả dược · gần 1.800 người bệnh lưỡng cực)
18. Colom F và cs. (2003). A randomized trial on the efficacy of group psychoeducation in the prophylaxis of recurrences in bipolar patients whose disease is in remission. Arch Gen Psychiatry 60(4):402–407 (thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng · 120 người bệnh · theo dõi 2 năm)
19. Jackson A, Cavanagh J, Scott J (2003). A systematic review of manic and depressive prodromes. J Affect Disord 74(3):209–217 (tổng quan hệ thống · 17 nghiên cứu · 1.191 người)
20. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)
21. Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ (APA) — DSM-5