Rối loạn ăn uống: chán ăn tâm thần, ăn vô độ và dấu hiệu cảnh báo

Rối loạn ăn uống là gì? Khi chiếc gương trong đầu bị cong

Hãy hình dung trong nhận thức mỗi người có một chiếc gương soi hình ảnh bản thân. Ở người rối loạn ăn uống, chiếc gương ấy bị cong: nhìn vào chỉ thấy "chưa đủ", bất kể thực tế ra sao — và mọi cảm xúc khó khăn trong cuộc sống (áp lực, cô đơn, mất kiểm soát) đều bị quy chiếu về một nơi duy nhất: ăn uống và hình thể. Đây là cách nhiều nhà lâm sàng mô tả trải nghiệm bệnh; điều được ghi trong phân loại bệnh quốc tế thì cụ thể hơn — ICD-10 gọi nỗi sợ béo và sợ thân hình mềm nhão ở chán ăn tâm thần là một "ý tưởng chiếm ưu thế xâm nhập" tồn tại dai dẳng, chứ không phải một mong muốn nhất thời^[1].

Ba điều cần khắc ghi. Thứ nhất, bệnh gặp ở MỌI GIỚI — chính ICD-10 nêu rõ chán ăn tâm thần hay gặp nhất ở trẻ gái vị thành niên và phụ nữ trẻ, nhưng trẻ trai vị thành niên và nam thanh niên CŨNG có thể mắc, cũng như trẻ em sắp dậy thì và phụ nữ lớn tuổi cho tới tuổi mãn kinh^[1]. Con số dịch tễ nói cùng một điều: trong tổng quan hệ thống 94 nghiên cứu, tỷ lệ mắc rối loạn ăn uống trong đời là 8,4% ở nữ và 2,2% ở nam — nghĩa là nam giới ít hơn nhưng hoàn toàn không hiếm^[3].

Thứ hai, bệnh gặp ở MỌI HÌNH THỂ. ICD-10 mô tả một thể ăn vô độ không điển hình, trong đó có các đợt ăn quá mức lặp lại và lạm dụng thuốc tẩy xổ mà KHÔNG có thay đổi cân nặng đáng kể^[1]. Thứ ba, số người mắc đang tăng: cũng trong tổng quan trên, tỷ lệ mắc tại một thời điểm tăng từ 3,5% giai đoạn 2000–2006 lên 7,8% giai đoạn 2013–2018^[3].

Mã F50 trong ICD-10 gồm những gì?

Nhiều gia đình cầm giấy ra viện có ghi một mã F50.x mà không biết nó nghĩa gì. Dưới đây là toàn bộ các tiểu mục, dịch sát theo ICD-10 bản 2019 của WHO — biết mã của mình giúp bạn hỏi bác sĩ đúng câu hỏi.

• F50.0 — Chán ăn tâm thần: sụt cân do chính người bệnh chủ động tạo ra và duy trì; thường có suy dinh dưỡng ở nhiều mức độ kèm biến đổi nội tiết, chuyển hóa thứ phát và rối loạn chức năng cơ thể. ICD-10 liệt kê thẳng các triệu chứng hành vi: hạn chế lựa chọn thức ăn, tập luyện quá mức, tự gây nôn và tẩy xổ, dùng thuốc ức chế thèm ăn và thuốc lợi tiểu^[1]
• F50.1 — Chán ăn tâm thần không điển hình: có một số đặc điểm của F50.0 nhưng bức tranh chung chưa đủ để chẩn đoán; ví dụ thiếu một triệu chứng chủ chốt như mất kinh hoặc nỗi sợ béo rõ rệt, dù đã sụt cân nhiều và có hành vi giảm cân^[1]
• F50.2 — Ăn vô độ tâm thần: các đợt ăn quá mức lặp lại và bận tâm quá đáng về kiểm soát cân nặng, dẫn tới nếp ăn quá mức rồi nôn hoặc dùng thuốc tẩy xổ; chia sẻ nhiều đặc điểm tâm lý với chán ăn tâm thần^[1]
• F50.3 — Ăn vô độ tâm thần không điển hình: các đợt ăn quá mức và lạm dụng thuốc tẩy xổ lặp lại mà không thay đổi cân nặng đáng kể, hoặc thiếu sự bận tâm điển hình về hình thể và cân nặng^[1]
• F50.4 — Ăn quá mức kèm các rối loạn tâm lý khác: ăn quá mức do các sự kiện gây căng thẳng như tang tóc, tai nạn, sinh nở. ICD-10 loại trừ béo phì (E66) khỏi mã này^[1]
• F50.5 — Nôn kèm các rối loạn tâm lý khác: nôn lặp lại xảy ra trong rối loạn phân ly (F44) và rối loạn nghi bệnh (F45.2)^[1]
• F50.8 và F50.9 — Các rối loạn ăn uống khác (gồm chứng ăn bậy ở người lớn, chán ăn do tâm lý) và rối loạn ăn uống không biệt định^[1]

Phần "loại trừ" — thường là phần hữu ích nhất

ICD-10 tách khỏi F50 một số tình trạng dễ nhầm: chán ăn không biệt định (R63.0), khó khăn và sai sót trong cho ăn (R63.3), rối loạn cho ăn ở nhũ nhi và trẻ nhỏ (F98.2), và chứng ăn nhiều (R63.2)^[1]. Điều này có ý nghĩa thực tế: một đứa trẻ nhỏ ăn uống khó khăn KHÔNG mặc nhiên là rối loạn ăn uống theo nghĩa F50.

Một điểm nữa dễ bị bỏ qua: ICD-10 nêu rõ KHÔNG nên đặt chẩn đoán chán ăn tâm thần không điển hình khi đã biết người bệnh có bệnh cơ thể gây sụt cân^[1] — nghĩa là sụt cân luôn cần được khám nội khoa song song, không mặc định quy về tâm lý.

Một mã ít người biết nhưng rất liên quan: F55

Việc lạm dụng thuốc nhuận tràng không nằm trong F50 mà ở mã F55 — lạm dụng các chất không gây lệ thuộc. ICD-10 mô tả rõ: người dùng thường chống lại các nỗ lực khuyên ngăn, và với thuốc nhuận tràng cũng như thuốc giảm đau, điều đó xảy ra BẤT CHẤP các cảnh báo về — hoặc thậm chí bất chấp việc đã xuất hiện — tổn hại cơ thể như rối loạn chức năng thận hoặc rối loạn điện giải^[1].

Dấu hiệu cảnh báo — những thay đổi người thân có thể nhận ra

Phần này mô tả chi tiết để gia đình NHẬN RA bệnh sớm. Mục đích duy nhất là nhận diện — và điều nên làm khi thấy các dấu hiệu này luôn là đi khám, không phải tự xử lý ở nhà.

Về tâm lý – hành vi

• Bận tâm về cân nặng, hình thể, đồ ăn chiếm phần lớn tâm trí mỗi ngày; cân đo soi gương liên tục hoặc ngược lại né tránh gương và cân một cách căng thẳng
• Luật lệ ăn uống ngày càng chặt: danh sách món "cấm" dài ra, chia thức ăn thành "tốt/xấu", nghi thức riêng khi ăn (cắt nhỏ, xếp đặt, ăn cực chậm) — ICD-10 gọi chung nhóm này là "hạn chế lựa chọn thức ăn"^[1]
• Tập luyện quá mức mang tính trừng phạt — tập cả khi ốm hoặc chấn thương, day dứt dữ dội nếu lỡ một buổi; đây là một trong các triệu chứng ICD-10 liệt kê ở chán ăn tâm thần^[1]
• Những đợt ăn mất kiểm soát (thường kín đáo, ban đêm; thức ăn "biến mất" khỏi tủ) nối tiếp bằng xấu hổ và hành vi bù trừ
• Vào nhà vệ sinh ngay sau bữa ăn một cách đều đặn, mở vòi nước hoặc bật nhạc trong đó; nôn là hành vi bù trừ được ICD-10 nêu đích danh ở cả F50.0 và F50.2^[1]
• Xuất hiện trong nhà các hộp thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc giảm cân — ICD-10 xếp thói quen dùng thuốc nhuận tràng vào mã riêng F55 và cảnh báo về rối loạn chức năng thận, rối loạn điện giải đi kèm^[1]
• Né bữa cơm chung với đủ loại lý do ("ăn rồi", "đau bụng", "bận") — với nhiều gia đình, đây là dấu hiệu đầu tiên nhìn thấy
• Rút lui khỏi bạn bè và các hoạt động từng yêu thích; tâm trạng thất thường, dễ cáu quanh chuyện ăn uống

Về cơ thể

• Sụt cân nhanh, hoặc cân nặng dao động thất thường; với trẻ đang lớn — KHÔNG tăng cân theo đà phát triển cũng là dấu hiệu
• Mệt mỏi, chóng mặt, ngất; lạnh tay chân, rụng tóc, da khô — phù hợp với mô tả của ICD-10 về suy dinh dưỡng kèm biến đổi nội tiết, chuyển hóa và rối loạn chức năng cơ thể^[1]
• Rối loạn hoặc mất kinh nguyệt
• Mòn men răng, sâu răng, phì đại tuyến nước bọt và tổn thương niêm mạc miệng ở người có hành vi nôn lặp lại — nha sĩ đôi khi là người phát hiện bệnh đầu tiên^[13]

Vì sao đây là bệnh nghiêm trọng — không phải "giai đoạn làm điệu"

Đây là phần cần con số thay vì lời dọa. Nghiên cứu tổng hợp 36 nghiên cứu, theo dõi 166.642 người-năm ở chán ăn tâm thần, 32.798 người-năm ở ăn vô độ tâm thần và 22.644 người-năm ở nhóm rối loạn ăn uống không biệt định khác, cho tỷ lệ tử vong lần lượt 5,1 · 1,7 · 3,3 trên 1.000 người-năm^[2]. So với dân số chung, tỷ số tử vong chuẩn hóa là 5,86 cho chán ăn tâm thần, 1,93 cho ăn vô độ tâm thần và 1,92 cho nhóm còn lại^[2]. Và một con số cần được nói ra: cứ 5 người chán ăn tâm thần tử vong thì có 1 người tử vong do tự sát^[2].

Cơ chế: hai con đường khác nhau tới cùng một nguy cơ

Một tổng quan lâm sàng về biến chứng tim mạch trong rối loạn ăn uống phân biệt rõ hai con đường. Ở chán ăn tâm thần, các bất thường tim mạch chủ yếu gắn với suy dinh dưỡng, gồm bất thường cấu trúc và chức năng tim, rối loạn tần số và nhịp tim, thay đổi huyết động và bất thường mạch ngoại vi^[4]. Ở ăn vô độ tâm thần, các bất thường tim mạch lại thứ phát sau mất cân bằng điện giải^[4]. ICD-10 cũng ghi nhận điều này ở F50.2: nôn lặp lại có khả năng gây rối loạn điện giải và các biến chứng cơ thể^[1].

Tin tốt cần nói cùng lúc

Cũng chính tổng quan đó kết luận: phần lớn bất thường tim mạch HỒI PHỤC HOÀN TOÀN khi phục hồi dinh dưỡng và bình thường hóa hành vi ăn uống, gồm cả việc ngừng hành vi tẩy xổ — dù có những trường hợp hiếm dẫn tới tử vong do tim^[4]. Nghĩa là thời gian đứng về phía người đi điều trị.

Các ảnh hưởng khác thường được ghi nhận trên lâm sàng: loãng xương sớm, teo cơ, suy giảm miễn dịch, tổn thương tiêu hóa – gan – thận, ảnh hưởng khả năng sinh sản; trầm cảm và lo âu đi kèm phổ biến. Não thiếu dinh dưỡng cũng khiến suy nghĩ cứng nhắc hơn — chính điều này khiến bệnh tự khóa chặt.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Muốn ăn thì ăn thôi, bày đặt" — Với người chán ăn tâm thần, ăn một bữa cơm khó như bảo người sợ độ cao đi trên lan can. ICD-10 mô tả nỗi sợ béo ở đây là một ý tưởng chiếm ưu thế xâm nhập tồn tại dai dẳng, chứ không phải một quyết định có thể bật tắt^[1].
• "Ăn kiêng thôi mà, con gái đứa nào chẳng thế" — Ăn kiêng dừng được; bệnh thì không dừng được và ngày càng siết chặt. Ranh giới: khi luật lệ ăn uống điều khiển cảm xúc, tâm trí và đời sống xã hội — đó không còn là ăn kiêng.
• "Trông vẫn bình thường mà, làm gì có bệnh" — ICD-10 mô tả riêng một thể có các đợt ăn quá mức và lạm dụng thuốc tẩy xổ lặp lại mà KHÔNG có thay đổi cân nặng đáng kể^[1]. Chờ tới khi "trông ốm" mới tin là chờ quá muộn.
• "Con trai không bị bệnh này" — Chính ICD-10 nêu rõ trẻ trai vị thành niên và nam thanh niên cũng có thể mắc chán ăn tâm thần^[1], và số liệu dịch tễ cho tỷ lệ mắc trong đời ở nam là 2,2%^[3]. Ít hơn nữ, nhưng không phải không có — và định kiến này khiến nam giới bị bỏ sót lâu hơn.
• "Người lớn tuổi rồi thì thôi" — ICD-10 ghi nhận chán ăn tâm thần có thể gặp ở phụ nữ lớn tuổi cho tới tuổi mãn kinh, và cả ở trẻ em sắp dậy thì^[1].
• "Cứ ép ăn là khỏi" — Phục hồi dinh dưỡng là cần thiết nhưng phải có chuyên môn dẫn dắt. Với trẻ vị thành niên, thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy trị liệu dựa vào gia đình — nơi cha mẹ được HUẤN LUYỆN — vượt trội hơn trị liệu cá nhân tập trung vào trẻ ở thời điểm theo dõi 6 và 12 tháng^[6]. Đó là một phương pháp có cấu trúc, khác hẳn "cả nhà ép ăn".
• "Người ta chọn sống thế, kệ người ta" — Không ai chọn bệnh này. Đằng sau hành vi là nỗi đau cần được điều trị, không phải lối sống cần được tôn trọng hay chỉ trích.

Chẩn đoán như thế nào? Buổi khám không phán xét

Nhiều người trì hoãn đi khám vì sợ hai điều: bị mắng ("tự làm khổ mình") và bị ép tăng cân ngay lập tức. Một buổi khám chuyên khoa đúng chuẩn không có cả hai: bác sĩ khai thác suy nghĩ và hành vi ăn uống bằng thái độ trung tính — như hỏi về bất kỳ triệu chứng nào khác — đồng thời đánh giá thể chất để biết mức độ an toàn hiện tại. Tổng quan về biến chứng tim mạch khuyến nghị việc khai thác bệnh sử chi tiết kèm thăm khám thực thể kỹ lưỡng là bắt buộc để bảo đảm an toàn y khoa, và nên được hỗ trợ bằng điện tâm đồ cùng các xét nghiệm^[4].

Vì bệnh ảnh hưởng cả tâm trí lẫn cơ thể, tiếp cận chuẩn là đa chuyên khoa: tâm thần/tâm lý, dinh dưỡng và nội khoa cùng phối hợp. Với trẻ vị thành niên, cha mẹ là một phần của đội điều trị ngay từ đầu^[6].

Về hai công cụ sàng lọc trên trang này

SCOFF là bộ 5 câu hỏi sàng lọc rối loạn ăn uống được giới thiệu năm 1999^[11]. Trong báo cáo bằng chứng cho Lực lượng Đặc nhiệm Dự phòng Hoa Kỳ, SCOFF với điểm cắt từ 2 trở lên bắt được khoảng 84 trong 100 người thật sự có bệnh, và loại đúng khoảng 80 trong 100 người không có bệnh, ở người trưởng thành, gộp từ 10 nghiên cứu với 3.684 người^[9].

Nhưng phải nói cả mặt kia. Nghiên cứu tổng hợp 25 nghiên cứu thẩm định SCOFF kết luận: công cụ này hữu ích cho phụ nữ trẻ có nguy cơ chán ăn tâm thần và ăn vô độ tâm thần, nhưng CHƯA đủ bằng chứng để dùng sàng lọc toàn bộ phổ rối loạn ăn uống theo DSM-5 trong chăm sóc ban đầu và cộng đồng^[10]. Cũng nghiên cứu tổng hợp đó ghi nhận các nghiên cứu có nhiều nam giới hơn, có người mắc rối loạn ăn uống vô độ, hoặc lấy mẫu cộng đồng lớn đều cho độ nhạy THẤP HƠN^[10]. Nói ngắn gọn: SCOFF âm tính ở một nam giới hoặc ở người có kiểu ăn vô độ không loại trừ được bệnh.

EAT-26 là bản rút gọn 26 mục của thang thái độ ăn uống, được xây dựng từ phân tích nhân tố trên 160 người bệnh chán ăn tâm thần và 140 người đối chứng — TẤT CẢ đều là nữ^[12]. Vì vậy chuẩn tham chiếu của thang này xuất phát từ mẫu nữ, và kết quả ở nam giới cần được diễn giải thận trọng hơn.

Điều trị và phục hồi: nuôi lại cả cơ thể lẫn tâm hồn

Điều trị rối loạn ăn uống đi trên hai chân — bỏ chân nào cũng ngã:

Chân thứ nhất — Ổn định y khoa và phục hồi dinh dưỡng

Việc này phải diễn ra dưới giám sát của bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng. Một tổng quan hệ thống 27 nghiên cứu về các cách phục hồi dinh dưỡng trong chán ăn tâm thần rút ra vài kết luận đáng biết: với người suy dinh dưỡng nhẹ và trung bình, cách cho ăn khởi đầu ở mức năng lượng thấp là quá dè dặt; và cách khởi đầu ở mức năng lượng cao hơn KHÔNG đi kèm nguy cơ hội chứng nuôi ăn lại tăng lên, VỚI ĐIỀU KIỆN có theo dõi y khoa sát và điều chỉnh điện giải^[5].

Nhưng cũng chính tổng quan đó nêu rõ giới hạn: ở người bệnh nội trú suy dinh dưỡng NẶNG, chưa đủ bằng chứng để thay đổi chuẩn chăm sóc hiện hành; nuôi dưỡng qua đường tĩnh mạch KHÔNG được khuyến nghị; và tác động dài hạn của các cách tiếp cận khác nhau vẫn chưa được biết^[5]. Đây chính là lý do phần này không thể tự làm ở nhà.

Một điều quan trọng ít người biết: khi não được nuôi trở lại, suy nghĩ cứng nhắc và nỗi ám ảnh thường giảm bớt một phần — dinh dưỡng là nền móng cho mọi trị liệu tâm lý về sau.

Chân thứ hai — Trị liệu tâm lý

• Liệu pháp nhận thức – hành vi chuyên biệt cho rối loạn ăn uống: thử nghiệm ngẫu nhiên hai trung tâm trên 154 người bệnh ngoại trú KHÔNG nhẹ cân cho thấy cải thiện đáng kể và duy trì tốt suốt 60 tuần theo dõi; tại thời điểm 60 tuần, 51,3% mẫu có mức triệu chứng rối loạn ăn uống dưới một độ lệch chuẩn trên trung bình cộng đồng^[7]
• Cùng thử nghiệm đó cho thấy kết quả điều trị KHÔNG phụ thuộc vào chẩn đoán cụ thể của rối loạn ăn uống — nghĩa là một khung trị liệu có thể dùng cho nhiều thể^[7]; nhưng cần lưu ý mẫu nghiên cứu đã loại trừ người nhẹ cân rõ, nên không thể suy rộng kết quả này cho người suy kiệt nặng^[7]
• Trị liệu dựa vào gia đình cho trẻ vị thành niên: trong thử nghiệm ngẫu nhiên trên 121 trẻ 12–18 tuổi, ở thời điểm KẾT THÚC điều trị hai phương pháp cho tỷ lệ lui bệnh hoàn toàn ngang nhau, nhưng tại thời điểm theo dõi 6 tháng và 12 tháng, trị liệu dựa vào gia đình vượt trội rõ rệt^[6] — nghĩa là hiệu quả của nó lộ ra ở đường dài chứ không phải ngay lập tức
• Điều trị trầm cảm, lo âu đi kèm theo chỉ định bác sĩ

Về thuốc — cần nói cân bằng

Trong báo cáo bằng chứng của Lực lượng Đặc nhiệm Dự phòng Hoa Kỳ, các thử nghiệm dùng thuốc cho rối loạn ăn uống vô độ (một thuốc thuộc nhóm kích thần và một thuốc thuộc nhóm chống động kinh) có làm giảm mức độ nặng của triệu chứng so với giả dược^[9]. Nhưng cùng báo cáo đó ghi nhận tác dụng không mong muốn đi kèm cao hơn: khô miệng, đau đầu, mất ngủ với thuốc thứ nhất; dị cảm, thay đổi vị giác, lú lẫn và khó tập trung với thuốc thứ hai^[9]. Không có thuốc nào được nêu ở đây là "thuốc chữa rối loạn ăn uống"; mọi quyết định dùng thuốc thuộc về bác sĩ điều trị sau khi cân nhắc lợi ích và tác hại cho từng người.

Cũng đáng nhắc: trong cùng báo cáo, hình thức tự trợ giúp CÓ HƯỚNG DẪN cho rối loạn ăn uống vô độ cải thiện mức độ nặng triệu chứng hơn nhóm chứng, gộp từ 5 nghiên cứu với 391 người^[9] — nghĩa là không phải mọi bước đầu tiên đều đòi hỏi nhập viện.

Đường dài

Phục hồi hiếm khi là đường thẳng — có giai đoạn tiến, có lúc lùi, và tái phát KHÔNG có nghĩa thất bại mà là tín hiệu cần điều chỉnh hỗ trợ. Đây cũng là lúc cần nói thẳng một giới hạn của bằng chứng hiện có: báo cáo bằng chứng nói trên ghi nhận KHÔNG có nghiên cứu nào đánh giá trực tiếp lợi ích và tác hại của việc sàng lọc rối loạn ăn uống, và không thử nghiệm điều trị nào tuyển người bệnh được phát hiện qua sàng lọc^[9]. Nghĩa là khoa học vẫn đang bổ khuyết — trong khi việc đi khám khi thấy dấu hiệu thì không cần chờ ai bổ khuyết cả.

Người thân có thể làm gì? (phần quan trọng nhất của bài này)

• NGỪNG mọi bình luận về cân nặng và hình thể — kể cả khen ("dạo này thon gọn thế"). Khen điều KHÔNG liên quan hình thể: sự chăm chỉ, khiếu hài hước, lòng tốt.
• Chọn thời điểm riêng tư, bình tĩnh để bày tỏ lo lắng — nói về điều bạn QUAN SÁT và CẢM THẤY, không buộc tội: "Dạo này em thấy chị hay bỏ bữa và có vẻ mệt. Em lo cho chị lắm." Tránh chất vấn giữa bữa ăn.
• Chuẩn bị cho sự chối bỏ: ICD-10 mô tả nỗi sợ béo ở đây như một ý tưởng chiếm ưu thế tồn tại dai dẳng^[1] — nghĩa là phủ nhận thường là một phần của bệnh, không phải sự dối trá nhắm vào bạn. Đừng bỏ cuộc sau một lần: "Khi nào chị muốn nói, em luôn nghe."
• Không biến bàn ăn thành chiến trường. Việc tổ chức bữa ăn hỗ trợ nên có hướng dẫn của nhà trị liệu — trị liệu dựa vào gia đình là một phương pháp có cấu trúc, được huấn luyện, và chính cấu trúc đó tạo ra khác biệt ở thời điểm theo dõi 6 và 12 tháng^[6].
• Với cha mẹ: dọn dẹp "văn hóa ăn kiêng" trong chính ngôi nhà — người lớn than béo, chê món này "mập lắm", cân đo bình phẩm cơ thể nhau — tất cả là mưa dầm thấm đất với con trẻ.
• Nếu thấy trong nhà xuất hiện thuốc nhuận tràng, thuốc lợi tiểu hay thuốc giảm cân dùng thường xuyên: đừng chỉ vứt đi, hãy nói với bác sĩ. ICD-10 xếp riêng tình trạng này ở F55 và cảnh báo nó có thể gây rối loạn chức năng thận và rối loạn điện giải^[1].
• Đề nghị cụ thể: "Mình tìm hiểu giúp một bác sĩ nhé, và mình đi cùng" — với người đang kiệt sức vì giọng nói trong đầu, việc ai đó cầm giúp bước đầu tiên quý hơn nghìn lời khuyên.
• Và chăm sóc chính bạn: đồng hành với bệnh này là marathon; tìm hỗ trợ cho chính mình không phải là yếu đuối.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Đừng chờ "đủ nặng". Tổng quan hệ thống 14 nghiên cứu từ 7 quốc gia cho thấy thời gian trung bình từ khi khởi bệnh tới lần điều trị đầu tiên — tính theo trọng số cỡ mẫu — là 29,9 tháng với chán ăn tâm thần, 53,0 tháng với ăn vô độ tâm thần và 67,4 tháng với rối loạn ăn uống vô độ^[8]. Cũng tổng quan đó ghi nhận: người điều trị lần đầu ở tuổi trẻ hơn có thời gian trì hoãn ngắn hơn, và các nghiên cứu hồi cứu gợi ý thời gian trì hoãn ngắn hơn có thể đi kèm khả năng lui bệnh cao hơn^[8]. Các tác giả nêu rõ đây mới là bằng chứng SƠ BỘ và định nghĩa giữa các nghiên cứu còn khác nhau đáng kể^[8] — nhưng hướng của nó đủ rõ để không có lý do gì phải trì hoãn.

Cụ thể nên đi khám: khi nỗi bận tâm ăn uống – hình thể chiếm phần lớn tâm trí; khi luật lệ ăn ngày càng siết; khi có các đợt ăn mất kiểm soát hoặc hành vi bù trừ dù chỉ thỉnh thoảng; khi có dùng thuốc nhuận tràng, lợi tiểu hay thuốc giảm cân để kiểm soát cân nặng; khi người thân bắt đầu lo lắng (họ thường thấy trước bạn); hoặc khi có bất kỳ dấu hiệu cơ thể nào ở mục trên.

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F50 "Eating disorders" (khối F50–F59) (phân loại bệnh quốc tế — HỆ THỐNG: ICD-10, mục F50)
2. Arcelus J, Mitchell AJ, Wales J, Nielsen S (2011). Mortality rates in patients with anorexia nervosa and other eating disorders. A meta-analysis of 36 studies. Archives of General Psychiatry 68(7):724–731 (phân tích gộp về tỷ lệ tử vong trong rối loạn ăn uống)
3. Galmiche M, Déchelotte P, Lambert G, Tavolacci MP (2019). Prevalence of eating disorders over the 2000–2018 period: a systematic literature review. The American Journal of Clinical Nutrition 109(5):1402–1413 (tổng quan hệ thống về tỷ lệ mắc · 94 nghiên cứu, công bố 2000–2018)
4. Friars D, Walsh O, McNicholas F (2023). Assessment and management of cardiovascular complications in eating disorders. Journal of Eating Disorders 11(1):13 (tổng quan lâm sàng · kết luận được một hội đồng chuyên gia thẩm định)
5. Garber AK, Sawyer SM, Golden NH và cs. (2016). A systematic review of approaches to refeeding in patients with anorexia nervosa. International Journal of Eating Disorders 49(3):293–310 (tổng quan hệ thống về chế độ nuôi ăn lại · y văn 1960–2015)
6. Lock J, Le Grange D, Agras WS, Moye A, Bryson SW, Jo B (2010). Randomized clinical trial comparing family-based treatment with adolescent-focused individual therapy for adolescents with anorexia nervosa. Archives of General Psychiatry 67(10):1025–1032 (thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng · 121 người 12–18 tuổi mắc chán ăn tâm thần)
7. Fairburn CG, Cooper Z, Doll HA và cs. (2009). Transdiagnostic cognitive-behavioral therapy for patients with eating disorders: a two-site trial with 60-week follow-up. The American Journal of Psychiatry 166(3):311–319 (thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tại hai trung tâm · 154 người bệnh)
8. Austin A, Flynn M, Richards K và cs. (2021). Duration of untreated eating disorder and relationship to outcomes: A systematic review of the literature. European Eating Disorders Review 29(3):329–345 (tổng quan hệ thống về thời gian chưa được điều trị · 14 nghiên cứu, 7 quốc gia)
9. Feltner C, Peat C, Reddy S và cs. (2022). Screening for Eating Disorders in Adolescents and Adults: Evidence Report and Systematic Review for the US Preventive Services Task Force. JAMA 327(11):1068–1082 (báo cáo bằng chứng cho Lực lượng Đặc nhiệm Dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF))
10. Kutz AM, Marsh AG, Gunderson CG, Maguen S, Masheb RM (2020). Eating Disorder Screening: a Systematic Review and Meta-analysis of Diagnostic Test Characteristics of the SCOFF. Journal of General Internal Medicine 35(3):885–893 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 25 nghiên cứu thẩm định công cụ sàng lọc)
11. Morgan JF, Reid F, Lacey JH (1999). The SCOFF questionnaire: assessment of a new screening tool for eating disorders. BMJ 319(7223):1467–1468 (bài công bố gốc giới thiệu và thẩm định ban đầu một công cụ sàng lọc ngắn)
12. Garner DM, Olmsted MP, Bohr Y, Garfinkel PE (1982). The eating attitudes test: psychometric features and clinical correlates. Psychological Medicine 12(4):871–878 (nghiên cứu tâm trắc học · 160 người bệnh nữ và 140 người nữ đối chứng)
13. Kim IH, Hong WW, Mupparapu M (2023). A Patient Diagnosed with Bulimia Reports to the Dental Office Seeking Cosmetic Dental Work. Dental Clinics of North America 67(4):699–702 (bài tổng quan lâm sàng theo tình huống, dành cho nha sĩ)
14. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)
15. Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ (APA) — DSM-5