Rối loạn phân liệt cảm xúc: khi loạn thần và khí sắc cùng lúc

Rối loạn phân liệt cảm xúc là gì?

Có thể hình dung như hai hệ thời tiết ập đến cùng một vùng trời: một cơn giông của loạn thần (hoang tưởng, ảo giác) và một đợt triều của khí sắc (trầm cảm sâu hoặc hưng cảm dâng cao). Chúng đan vào nhau, khiến bức tranh phức tạp hơn từng thứ riêng lẻ. Người bệnh không "giả vờ phức tạp"; họ thực sự đang chịu cùng lúc nhiều loại triệu chứng.

Về mặt y khoa, điểm phân biệt quan trọng với rối loạn khí sắc có kèm loạn thần là: ở rối loạn phân liệt cảm xúc, các triệu chứng loạn thần còn tồn tại cả trong những giai đoạn khí sắc đã ổn định trở lại. Vì nằm giữa hai nhóm bệnh, chẩn đoán thường cần theo dõi diễn tiến theo thời gian.

Dấu hiệu và triệu chứng

Nhóm triệu chứng loạn thần

• Hoang tưởng: niềm tin sai lệch không lay chuyển được
• Ảo giác: thường là nghe thấy tiếng nói không có thật
• Tư duy và lời nói rối loạn

Nhóm triệu chứng khí sắc

• Thể trầm cảm: buồn sâu, mất hứng thú, mất năng lượng, ý nghĩ tiêu cực, đôi khi ý nghĩ tự sát
• Thể hưng cảm: khí sắc dâng cao hoặc cáu kỉnh, nói nhiều, ít ngủ mà vẫn nhiều năng lượng, làm nhiều việc bốc đồng

Đặc trưng của bệnh là cả hai nhóm cùng nổi bật, và triệu chứng loạn thần còn kéo dài qua cả những lúc khí sắc đã dịu. Biểu hiện có thể thay đổi giữa các đợt bệnh.

Nguyên nhân

Giống các rối loạn loạn thần khác, nguyên nhân là sự kết hợp của nhiều yếu tố, không phải lỗi của người bệnh hay gia đình:

• Yếu tố di truyền và sinh học, khác biệt trong hoạt động não bộ
• Yếu tố phát triển và môi trường
• Stress nặng và lạm dụng chất kích thích có thể khởi phát hoặc làm nặng bệnh

Việc hiểu bệnh có nền sinh học giúp gỡ bỏ sự trách móc và tập trung năng lượng vào điều trị và đồng hành.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Đây chỉ là trầm cảm nặng hoặc chỉ là tâm thần phân liệt" — Rối loạn phân liệt cảm xúc có nét của cả hai nhưng là một chẩn đoán riêng, với điểm đặc trưng là loạn thần tồn tại cả khi khí sắc đã ổn.
• "Lúc vui vẻ nhiều năng lượng là đã khỏi" — Giai đoạn hưng cảm không phải khỏi bệnh; đó là một pha của bệnh và có thể dẫn tới hành vi bốc đồng gây hại.
• "Uống thuốc đỡ rồi thì ngưng được" — Tự ý ngưng thuốc là nguyên nhân tái phát hàng đầu. Bệnh cần điều trị và theo dõi lâu dài.
• "Bệnh phức tạp thế thì vô vọng" — Không. Với điều trị phối hợp và tuân thủ tốt, nhiều người bệnh ổn định và sống có ý nghĩa.

Chẩn đoán như thế nào?

Chẩn đoán rối loạn phân liệt cảm xúc thường khó và cần thời gian, vì bác sĩ phải theo dõi mối quan hệ giữa triệu chứng loạn thần và triệu chứng khí sắc qua các đợt bệnh. Bác sĩ chuyên khoa Tâm thần dựa trên thăm khám, bệnh sử từ người bệnh và gia đình, và tiêu chuẩn ICD-10, đồng thời loại trừ nguyên nhân do chất và bệnh lý cơ thể.

Các thang đánh giá chuẩn hóa do bác sĩ thực hiện có thể giúp theo dõi mức độ triệu chứng và đáp ứng điều trị. Thông tin của gia đình về diễn biến khí sắc và loạn thần theo thời gian rất quý cho chẩn đoán.

Điều trị

Vì bệnh có cả hai nhóm triệu chứng, điều trị thường phối hợp nhiều thuốc và cần cá thể hóa theo từng người.

Thuốc

Bác sĩ có thể phối hợp thuốc chống loạn thần với thuốc ổn định khí sắc hoặc thuốc chống trầm cảm tùy biểu hiện. Việc dùng đều đặn và không tự ý ngưng là then chốt để phòng tái phát; mọi điều chỉnh cần bàn với bác sĩ.

Hỗ trợ tâm lý – xã hội

Tâm lý trị liệu, giáo dục về bệnh cho người bệnh và gia đình, rèn kỹ năng nhận biết dấu hiệu tái phát và phục hồi chức năng giúp người bệnh ổn định và hòa nhập. Duy trì nhịp sống và giấc ngủ đều đặn cũng hỗ trợ ổn định khí sắc.

Dành cho người chăm sóc: khó khăn và giải pháp

Chăm sóc người mắc rối loạn phân liệt cảm xúc đặc biệt vất vả vì phải ứng phó với cả loạn thần lẫn những đợt khí sắc lên xuống. Phần này viết kỹ hơn cho bạn.

Những khó khăn thường gặp

• Phải xoay xở với hai kiểu triệu chứng đòi cách ứng xử khác nhau: lúc hoang tưởng, lúc trầm cảm sâu, lúc hưng cảm bốc đồng.
• Khó lường trước diễn biến, luôn lo tái phát và lo nguy cơ tự sát trong pha trầm cảm.
• Người bệnh có thể ngưng thuốc khi thấy khỏe trong pha hưng cảm, dẫn tới tái phát.
• Kiệt sức, kỳ thị và cô lập kéo dài như với các rối loạn loạn thần khác.

Cách đồng hành theo từng pha

• Khi có triệu chứng loạn thần: giữ bình tĩnh, không tranh cãi nội dung hoang tưởng, ghi nhận cảm xúc và giảm kích thích xung quanh.
• Khi trầm cảm: lắng nghe không phán xét, để ý dấu hiệu nguy cơ tự sát và hỏi thẳng khi lo lắng, hỗ trợ các việc nhỏ hằng ngày.
• Khi hưng cảm: nhẹ nhàng giúp giới hạn các quyết định bốc đồng (chi tiêu, việc lớn), giữ nhịp ngủ, và liên hệ bác sĩ sớm.

Nhận biết dấu hiệu tái phát và chăm sóc bản thân

Cùng bác sĩ ghi lại các dấu hiệu báo trước riêng của người bệnh (mất ngủ, bỏ thuốc, khí sắc thay đổi, đa nghi tăng) và thống nhất liên hệ bác sĩ sớm. Đồng thời, giữ không khí gia đình dịu, ít phê phán, chia sẻ việc chăm sóc và tìm hỗ trợ cho chính mình — bạn không thể đồng hành đường dài nếu kiệt quệ.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Hãy tìm bác sĩ chuyên khoa khi một người có cả dấu hiệu loạn thần (nghe tiếng nói, tin điều không có thật) lẫn những đợt khí sắc thay đổi rõ rệt (trầm cảm sâu hoặc hưng cảm), ảnh hưởng tới cuộc sống và an toàn. Chẩn đoán và điều trị sớm, cùng theo dõi lâu dài, giúp người bệnh ổn định hơn.

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Phân loại bệnh ICD-10 (F25)
• MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)