Rối loạn hoang tưởng cảm ứng (loạn thần chia sẻ): khi niềm tin sai lệch lan trong nhà

Rối loạn hoang tưởng cảm ứng là gì?

Có thể hình dung như một ngọn lửa: một người mang "ngọn lửa" hoang tưởng thật sự (người bệnh nguyên phát), và trong một không gian kín, gần gũi và ít gió từ bên ngoài, ngọn lửa ấy bén sang người sống cạnh. Người tiếp nhận không tự sinh ra bệnh loạn thần; họ bị "bén lửa" qua mối quan hệ thân thiết và cô lập.

Về mặt y khoa, đây là tình trạng một hoặc nhiều người chia sẻ cùng nội dung hoang tưởng với một người bệnh loạn thần mà họ gắn bó tình cảm chặt chẽ; chỉ một người trong nhóm thực sự mắc rối loạn loạn thần^[1]. Thường người này ở vị thế chi phối, còn người kia ở vị thế phụ thuộc dần tin theo.

Sự cô lập với thế giới bên ngoài là mảnh đất nuôi dưỡng cho niềm tin sai lệch lan ra: trong tổng quan hệ thống các ca ở trẻ em và vị thành niên, cô lập xã hội là bối cảnh hay gặp nhất, xuất hiện ở 83,3% người gây cảm ứng và 76,2% người bị cảm ứng^[2] — tức hơn 8 trong mỗi 10 người ở vế thứ nhất và khoảng 3 trong mỗi 4 người ở vế thứ hai. Cần biết hai con số này được gộp từ các BÁO CÁO CA lẻ ở trẻ em và vị thành niên, mà báo cáo ca là những trường hợp được viết ra vì đáng chú ý; vì vậy chúng cho thấy một khuôn mẫu rất nhất quán, chứ không phải một tỉ lệ đo được trên dân số.

Dấu hiệu nhận biết

• Hai hoặc nhiều người sống gần gũi cùng tin chắc vào một hoang tưởng giống nhau, thường là bị hại hoặc bị đe dọa
• Có một người rõ ràng là "nguồn": mang niềm tin trước, chi phối và thuyết phục người kia — và chỉ người này thực sự mắc rối loạn loạn thần^[1]
• Nhóm sống khá cô lập, ít tiếp xúc và ít kiểm chứng thông tin với bên ngoài^[2]
• Người tiếp nhận, ngoài niềm tin được chia sẻ, thường không có các dấu hiệu loạn thần khác^[1]
• Niềm tin được hai bên củng cố cho nhau, khiến càng khó lay chuyển

Vì cả hai cùng khẳng định một điều, người ngoài đôi khi bị thuyết phục hoặc lúng túng không biết ai đúng ai sai — đây là lý do cần đánh giá chuyên khoa.

Vì sao lại xảy ra?

Rối loạn hoang tưởng cảm ứng hình thành từ sự kết hợp của vài yếu tố:

• Một mối quan hệ gắn bó chặt và phụ thuộc, thường có chênh lệch về vị thế hoặc quyền lực
• Sự cô lập kéo dài với thế giới bên ngoài, ít cơ hội kiểm chứng thực tế^[2]
• Người tiếp nhận thường dễ chịu ảnh hưởng, tin tưởng và lệ thuộc vào người nguyên phát
• Người nguyên phát mắc một rối loạn loạn thần thực sự^[1]

Đây không phải sự "cả tin ngu ngốc" của người tiếp nhận, mà là hệ quả của một hoàn cảnh quan hệ và môi trường đặc biệt. Sự thấu hiểu quan trọng hơn phán xét.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Cả hai cùng tin thì chắc là thật" — Việc nhiều người cùng tin không làm cho một hoang tưởng trở thành sự thật; niềm tin có thể được lan truyền và củng cố lẫn nhau.
• "Người tiếp nhận cũng bị điên như người kia" — Không hẳn. Theo ICD-10, chỉ một người trong nhóm mắc rối loạn loạn thần thực sự, và hoang tưởng ở (những) người còn lại thường mất đi khi họ được tách ra^[1].
• "Chỉ cần giải thích cho họ hiểu là xong" — Vì niềm tin được hai bên củng cố trong môi trường cô lập, giải thích đơn thuần thường không đủ; cần can thiệp chuyên khoa và thay đổi hoàn cảnh.
• "Đây là chuyện riêng của gia đình, không cần bác sĩ" — Cần đánh giá chuyên khoa để người nguyên phát được điều trị và người tiếp nhận được hỗ trợ phục hồi.

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ chuyên khoa Tâm thần cần đánh giá từng người riêng, xác định ai mang hoang tưởng nguyên phát và ai là người tiếp nhận, cùng bản chất mối quan hệ và mức độ cô lập. Việc phân biệt với trường hợp cả hai cùng mắc bệnh độc lập, hoặc cùng chịu một hoàn cảnh thực tế nào đó, là quan trọng.

Thông tin từ những người thân khác ngoài cặp gắn bó này, và từ bối cảnh sống, giúp bác sĩ hiểu đúng động lực của tình trạng để đưa ra hướng can thiệp phù hợp cho cả hai.

Điều trị

Điểm đặc biệt của rối loạn này là hướng điều trị khác nhau cho hai người, và việc thay đổi hoàn cảnh có vai trò lớn.

Tách môi trường và hỗ trợ người tiếp nhận

Theo ICD-10, hoang tưởng ở người bị cảm ứng thường mất đi khi hai người được tách nhau ra^[1]. Họ cần được hỗ trợ tâm lý, giảm cô lập và đôi khi cần thời gian để hồi phục niềm tin vào thực tế.

Cần nói rõ mức độ bằng chứng: y văn về tình trạng này chủ yếu là báo cáo ca. Trong tổng quan hệ thống ở trẻ em và vị thành niên, diễn biến triệu chứng của nhóm được tách khỏi người nguyên phát không khác nhóm không được tách^[2]. Câu này rất dễ bị đọc thành "vậy tách ra cũng vô ích", và đó là cách đọc sai. Với vài chục ca gom lại từ y văn, "không tìm thấy khác biệt" chưa đủ để kết luận hai cách làm cho kết quả như nhau; nó chỉ có nghĩa là dữ liệu hiện có quá ít để trả lời câu hỏi đó. Vì vậy việc tách môi trường nên do bác sĩ chuyên khoa cân nhắc cho từng trường hợp — không áp dụng máy móc, và cũng không loại bỏ máy móc.

Điều trị người bệnh nguyên phát

Người mang hoang tưởng nguyên phát cần được điều trị loạn thần đầy đủ, thường gồm thuốc chống loạn thần và theo dõi chuyên khoa. Đây là gốc rễ cần được chăm sóc.

Người thân có thể làm gì?

Những người thân khác trong gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc nhận ra và tháo gỡ tình huống:

• Nhận diện động lực: chú ý nếu hai người sống cô lập cùng chia sẻ một niềm tin sai lệch được củng cố lẫn nhau.
• Không tranh cãi gay gắt với cả hai cùng lúc; thay vào đó nhẹ nhàng duy trì kết nối và mở rộng tiếp xúc với bên ngoài cho người tiếp nhận.
• Giúp người tiếp nhận có thêm không gian và quan hệ độc lập, giảm sự cô lập của cả nhóm.
• Đưa cả hai đến chuyên khoa để được đánh giá riêng và can thiệp phù hợp.
• Kiên nhẫn và tránh đổ lỗi; đây là một hoàn cảnh quan hệ phức tạp chứ không phải sự cố tình.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nên tìm bác sĩ chuyên khoa khi nhận thấy trong gia đình có hai hay nhiều người sống gần gũi cùng tin chắc vào một niềm tin sai lệch, ảnh hưởng tới cuộc sống, quan hệ hoặc an toàn — nhất là khi có dấu hiệu một người đang bị loạn thần dẫn dắt người kia. Đánh giá sớm giúp người nguyên phát được điều trị và người tiếp nhận được hỗ trợ hồi phục.

Video chuyên gia

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F24 Induced delusional disorder (folie à deux): "hoang tưởng được chia sẻ bởi hai hay nhiều người có gắn bó tình cảm chặt chẽ; chỉ một người mắc rối loạn loạn thần thực sự, hoang tưởng được cảm ứng sang (những) người kia và thường mất đi khi họ được tách ra" (phân loại bệnh quốc tế)
2. Vigo L, Ilzarbe D, Baeza I, Banerjea P, Kyriakopoulos M (2019). Shared psychotic disorder in children and young people: a systematic review. European Child & Adolescent Psychiatry 28(12):1555–1566 (tổng quan hệ thống các báo cáo ca · 27 bài · 30 gia đình · 48 trẻ dưới 18 tuổi ( bị cảm ứng))
3. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)