Rối loạn do chất kích thích: cơn phấn khích, cú sụp và đường về

Vì sao chất kích thích cuốn hút mạnh đến vậy?

Thành thật về sức hút của chất kích thích là bước đầu để hiểu vì sao khó dứt. Nhiều người mô tả cảm giác ngay sau khi dùng như một luồng năng lượng và tự tin dâng trào: mệt mỏi tan biến, đầu óc như bừng sáng, mọi việc bỗng thấy dễ dàng, cơ thể không biết chán, và một cảm giác khoái cảm mãnh liệt trùm lên. Với người đang kiệt sức, tự ti hay buồn chán, trải nghiệm ấy giống như chạm tới một phiên bản rực rỡ của chính mình.

Nhưng năng lượng ấy không đến từ hư không — nó được đốt từ chính nguồn dự trữ của cơ thể và não. Khi chất tan đi là cú sụp: kiệt quệ, trống rỗng, buồn bã sâu, cáu gắt, ngủ vùi hoặc mất ngủ, và một cơn thèm mãnh liệt muốn tìm lại cảm giác đã mất. Chính khoảng cách giữa đỉnh cao giả tạo và vực sâu sau đó khiến người dùng lao vào lần tiếp theo, và vòng xoáy siết chặt dần.

Về mặt y khoa, chất kích thích tác động mạnh và nhanh lên mạch tưởng thưởng của não, tạo lệ thuộc tâm lý rất mãnh liệt. Dùng nhiều và kéo dài có thể gây loạn thần do chất, cùng nhiều tổn hại cho tim mạch, thần kinh và sức khỏe tâm thần.

Loạn thần do chất kích thích KHÔNG hiếm như nhiều người nghĩ. Nghiên cứu tổng hợp 17 nghiên cứu cho thấy 36,5% người lạm dụng methamphetamine từng có loạn thần do chất; con số này lên tới 43,3% nếu chỉ tính nhóm đã có rối loạn sử dụng methamphetamine^[2].

Dấu hiệu lệ thuộc và tác hại

• Thèm mãnh liệt và khó cưỡng lại ý muốn dùng — ICD-10 xếp đây là dấu hiệu đầu tiên của hội chứng lệ thuộc^[1]
• Dùng ngày càng nhiều hoặc thường xuyên hơn để tìm lại cảm giác ban đầu, tức là đã tăng dung nạp^[1]
• Sau dùng là cú sụp: kiệt sức, buồn bã sâu, ngủ nhiều hoặc mất ngủ, cáu gắt
• Khó kiểm soát việc dùng, tiếp tục dùng dù đã gây hại, và đặt việc dùng chất lên trên các hoạt động, trách nhiệm khác^[1]
• Thay đổi rõ: sút cân, mất ngủ kéo dài, đa nghi, bồn chồn, hành vi khác thường

Loạn thần do chất kích thích

Dùng nhiều có thể gây một trạng thái loạn thần: hoang tưởng bị theo dõi, bị hại, và ảo giác, đôi khi kèm kích động. Đây là tình huống cần được đánh giá và xử trí y khoa, và thường cải thiện khi ngừng chất cùng điều trị phù hợp.

ICD-10 mô tả loạn thần do chất tác động tâm thần gồm ảo giác, méo mó tri giác, hoang tưởng thường mang tính bị hại, rối loạn tâm thần vận động (kích động hoặc sững sờ) và cảm xúc bất thường — trong khi ý thức thường vẫn tỉnh táo^[1]. Đây là điểm quan trọng để gia đình hiểu: người bệnh không mê sảng lú lẫn, họ vẫn tỉnh, nhưng đang tin vào những điều không có thật.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Không ai dự định trở thành người lệ thuộc. Các yếu tố thường gặp:

• Dùng để đối phó: mệt mỏi, áp lực công việc, buồn chán, tự ti, hoặc để "chạy" theo nhịp sống
• Yếu tố tâm lý nền: trầm cảm, lo âu, sang chấn, thiếu nguồn vui lành mạnh
• Môi trường và bạn bè sử dụng, sự sẵn có của chất
• Yếu tố sinh học và di truyền làm một số người dễ lệ thuộc hơn

Hiểu các yếu tố này giúp điều trị đi vào gốc rễ: không chỉ ngừng chất mà còn giải quyết điều đã khiến người bệnh tìm đến nó.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Nghiện ma túy là do đạo đức kém, đáng bị ruồng bỏ" — Lệ thuộc là bệnh của não bộ; ruồng bỏ và kỳ thị chỉ đẩy người bệnh xa khỏi cơ hội hồi phục.
• "Chất kích thích giúp tỉnh táo, làm việc tốt hơn" — Cảm giác đó là giả tạo và ngắn ngủi; cái giá là cú sụp, tổn hại sức khỏe và nguy cơ loạn thần — với methamphetamine, nghiên cứu tổng hợp ghi nhận tới 36,5% người lạm dụng từng có loạn thần do chất^[2]. Về lâu dài, khả năng làm việc và tinh thần sa sút.
• "Không gây vật vã như thuốc phiện thì không nguy hiểm" — Hội chứng cai chất kích thích thiên về cú sụp tâm lý nặng, kèm nguy cơ trầm cảm và tự sát; cùng với đó là nguy cơ loạn thần và tổn hại tim mạch.
• "Đã nghiện thì hết đường về" — Không đúng. Nhiều người hồi phục và xây dựng lại cuộc sống. Tái nghiện là một phần thường gặp của hành trình, không phải dấu chấm hết.

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ chuyên khoa đánh giá qua trò chuyện cởi mở, không phán xét, tìm hiểu kiểu sử dụng, mức độ lệ thuộc và tác động, đồng thời phát hiện các biến chứng như loạn thần, trầm cảm, lo âu và tổn hại cơ thể. Một môi trường an toàn, kín đáo giúp người bệnh dám nói thật, điều rất quan trọng để được giúp đúng.

Thông tin từ gia đình về thay đổi hành vi và diễn biến cũng hữu ích, nhất là khi có dấu hiệu loạn thần.

Điều trị và hồi phục

Với nhóm chất kích thích, cốt lõi của điều trị là các liệu pháp tâm lý – xã hội, vì hiện chưa có thuốc đặc hiệu thay thế như một số chất khác.

Tổng quan các tổng quan hệ thống (11 tổng quan, 39 nghiên cứu gốc) cho thấy so với chăm sóc thông thường, tham gia can thiệp tâm lý giúp giảm sử dụng chất khoảng 20%; và bổ sung chiến lược thưởng theo hành vi (contingency management) còn làm tỉ lệ người bệnh Ở LẠI điều trị cao hơn khoảng 42%^[3]. Con số thứ hai đáng để đọc kỹ hơn con số thứ nhất: với nhóm chất kích thích, giữ được người bệnh trong điều trị đã là nửa phần thắng, vì bỏ dở giữa chừng mới là điều hay xảy ra nhất.

Cần nói rõ mức độ bằng chứng để tránh kỳ vọng quá mức: tổng quan tổng hợp 23 nghiên cứu tổng hợp về trị liệu tâm lý cho các rối loạn sử dụng chất kết luận hiệu quả so với nhóm chứng không hoạt động nhìn chung chỉ ở mức nhỏ tới trung bình và trong ngắn hạn^[4]. Điều đó không có nghĩa là vô ích — mà nghĩa là cần kiên trì, phối hợp nhiều hình thức và theo dõi lâu dài.

Vượt qua cú sụp an toàn

Giai đoạn ngừng chất thường đi kèm cú sụp với kiệt sức và trầm cảm; đây là lúc nguy cơ tự sát tăng, nên rất cần được theo dõi và nâng đỡ, đôi khi cần chăm sóc trong môi trường an toàn.

Tâm lý trị liệu và phòng tái nghiện

Các liệu pháp giúp người bệnh nhận diện tình huống châm ngòi cơn thèm, xây dựng kỹ năng ứng phó, điều trị trầm cảm hay lo âu đi kèm, và dựng lại nguồn vui, ý nghĩa và các mối quan hệ lành mạnh. Nhóm hỗ trợ đồng đẳng cũng có giá trị. Bằng chứng cho thấy phối hợp nhiều hình thức trị liệu tốt hơn dùng một hình thức đơn lẻ^[3].

Xử trí loạn thần nếu có

Khi có loạn thần do chất, bác sĩ có thể dùng thuốc để kiểm soát hoang tưởng, ảo giác và kích động trong giai đoạn cấp, song song với việc ngừng chất.

Tái nghiện không phải dấu chấm hết

Hồi phục thường không thẳng một mạch. Điều quan trọng là quay lại điều trị nhanh sau mỗi lần vấp, thay vì buông xuôi trong mặc cảm.

Dành cho người thân: khó khăn và giải pháp

Đồng hành với người lệ thuộc chất kích thích rất vất vả, nhất là khi có loạn thần và đa nghi. Phần này cho bạn.

Những khó khăn thường gặp

• Người bệnh có thể đa nghi, thay đổi tính tình thất thường, hoặc phủ nhận vấn đề.
• Nỗi lo thường trực về an toàn, tài chính và sức khỏe của người bệnh.
• Kiệt sức, kỳ thị và cô lập; nhiều lời hứa bỏ rồi lại tái diễn.

Cách đồng hành hữu ích

• Tách con người khỏi bệnh: phản đối việc dùng chất nhưng không ruồng bỏ con người họ.
• Khi người bệnh có dấu hiệu loạn thần hoặc đa nghi: giữ bình tĩnh, không tranh cãi nội dung hoang tưởng, giảm kích thích và ưu tiên an toàn.
• Giữ những giới hạn lành mạnh và không gánh thay mọi hậu quả.
• Khuyến khích và đồng hành tới gặp bác sĩ; nhấn mạnh nguy cơ trầm cảm trong cú sụp cần được nâng đỡ.
• Ưu tiên an toàn cho bản thân và người trong nhà khi người bệnh kích động.

Chăm sóc chính bạn

Bạn không gây ra bệnh của họ và không thể một mình chữa khỏi. Hãy tìm hỗ trợ cho chính mình, kết nối với người tin cậy hoặc nhóm dành cho gia đình, và cho phép mình nghỉ ngơi.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Hãy tìm bác sĩ chuyên khoa khi việc dùng chất kích thích đã mất kiểm soát, gây hại cho sức khỏe và cuộc sống, hoặc khi xuất hiện dấu hiệu loạn thần như đa nghi, hoang tưởng, ảo giác. Đừng chờ tới khi mọi thứ sụp đổ; tìm hỗ trợ sớm giúp hồi phục dễ hơn và phòng các biến chứng nguy hiểm.

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F15 "Mental and behavioural disorders due to use of other stimulants, including caffeine" (khối F10–F19). Bộ tiểu mục chung: .0 ngộ độc cấp · .1 sử dụng có hại · .2 hội chứng nghiện · .3 trạng thái cai · .4 trạng thái cai có sảng · .5 rối loạn loạn thần · .6 hội chứng quên · .7 di chứng · .8 · .9 (phân loại bệnh quốc tế)
2. Lecomte T, Dumais A, Dugré JR, Potvin S (2018). The prevalence of substance-induced psychotic disorder in methamphetamine misusers: A meta-analysis. Psychiatry Research 268:189–192 (phân tích gộp · 17 nghiên cứu · mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên)
3. Tran MTN, Luong QH, Le Minh G, Dunne MP, Baker P (2021). Psychosocial Interventions for Amphetamine Type Stimulant Use Disorder: An Overview of Systematic Reviews. Frontiers in Psychiatry 12:512076 (tổng quan các tổng quan hệ thống · 11 tổng quan chất lượng trung bình–cao · 39 nghiên cứu gốc · có phân tích gộp bổ sung)
4. Dellazizzo L, Potvin S, Giguère S, Landry C, Léveillé N, Dumais A (2023). Meta-review on the efficacy of psychological therapies for the treatment of substance use disorders. Psychiatry Research 326:115318 (tổng quan tổng hợp các phân tích gộp · 23 phân tích gộp · 78 cỡ hiệu ứng · chất lượng bằng chứng thấp tới trung bình)
5. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)