Rối loạn do chất gây ảo giác: cánh cửa không đoán trước

Cánh cửa mở ra điều không thể đoán trước

Thành thật về trải nghiệm giúp hiểu vì sao nhóm chất này hấp dẫn và vì sao nó nguy hiểm. Nhiều người mô tả cảm giác sau khi dùng như bước qua một cánh cửa vào một thế giới khác: màu sắc rực rỡ hơn, âm thanh như có hình khối, thời gian giãn ra, ranh giới giữa mình và thế giới mờ đi, kèm cảm giác kỳ diệu hay thấu suốt một chân lý nào đó. Chính vẻ mê hoặc và hứa hẹn về sự thức tỉnh khiến nhiều người tìm đến.

Nhưng cánh cửa ấy không có tay nắm để quay lại theo ý muốn. Cùng một chất, cùng một người, lần này có thể là trải nghiệm đẹp, lần sau lại là một cơn kinh hoàng: nỗi sợ trùm lấp, cảm giác mất trí, mất kiểm soát, thời gian như ngừng lại trong hoảng loạn — điều thường gọi là bad trip. Trong trạng thái mất kết nối với thực tại đó, người dùng còn có thể có những hành vi nguy hiểm cho bản thân.

Về mặt y khoa, nhóm chất này ít gây lệ thuộc thể chất mạnh, nhưng tác động tâm thần khó lường và có thể để lại hậu quả kéo dài, đặc biệt ở người có nền dễ tổn thương.

Các tác động và nguy cơ tâm thần

Cơn hoảng loạn cấp (bad trip)

Trong cơn, người dùng có thể trải qua sợ hãi dữ dội, hoang mang, cảm giác mất trí hoặc sắp chết, kèm hành vi nguy hiểm do mất khả năng phán đoán. Đây là tình huống cần được trấn an trong môi trường an toàn và đôi khi cần hỗ trợ y tế.

Đây không phải cách gọi dân gian: ICD-10 liệt kê thẳng "bad trips (do thuốc)" trong mục ngộ độc cấp do chất tác động tâm thần — tình trạng gây rối loạn ý thức, nhận thức, tri giác, cảm xúc hoặc hành vi, và hồi phục theo thời gian trừ khi đã có tổn thương hoặc biến chứng^[1].

Hồi tưởng ảo giác kéo dài (HPPD)

Một số người sau khi dùng gặp các thay đổi tri giác tái diễn kéo dài — như thấy quầng sáng, vệt đuôi khi vật di chuyển, hay hình ảnh lạ — ngay cả khi không còn dùng chất. Tình trạng này có thể gây lo lắng và cần được bác sĩ đánh giá.

ICD-10 xếp tình trạng này vào nhóm rối loạn loạn thần di chứng và khởi phát muộn, với hai mục "hồi tưởng (flashbacks)" và "rối loạn tri giác sau dùng chất gây ảo giác". ICD-10 phân biệt hồi tưởng với một trạng thái loạn thần thật sự ở chỗ hồi tưởng mang tính từng đợt, thường rất ngắn, và lặp lại chính những trải nghiệm đã có khi dùng chất^[1].

Cần nói cân bằng để không gây hoang mang: tổng quan y văn 45 nghiên cứu mô tả đây là một tình trạng HIẾM và còn ít được hiểu rõ; bệnh hay được chẩn đoán hơn ở người từng có vấn đề tâm lý hoặc lạm dụng chất, nhưng vẫn có thể xuất hiện ở bất kỳ ai, kể cả sau một lần dùng duy nhất^[2].

Khởi phát hoặc làm nặng loạn thần

Ở người có nền dễ tổn thương, chất gây ảo giác có thể châm ngòi một trạng thái loạn thần kéo dài với hoang tưởng và ảo giác vượt ra ngoài thời gian tác dụng của chất, cần điều trị chuyên khoa.

Chính điểm "nền dễ tổn thương" này đã được đo lường. Nghiên cứu tổng hợp 214 nghiên cứu về các chất gây ảo giác cổ điển ghi nhận: biến cố bất lợi NGHIÊM TRỌNG — tức là các biến cố nặng tới mức phải can thiệp y tế hoặc để lại hậu quả kéo dài, ở đây gồm loạn thần, trầm cảm nặng lên, hành vi tự sát và cơn co giật — KHÔNG xảy ra ở người tham gia khỏe mạnh, nhưng xảy ra ở khoảng 4% người vốn đã có rối loạn tâm thần kinh^[3]. Vế đầu rất dễ bị đọc thành "vậy người khỏe dùng thì an toàn", nên phải nói rõ hai điều. Thứ nhất, "không xảy ra trong các nghiên cứu" KHÁC với "không thể xảy ra". Thứ hai, điều kiện của những nghiên cứu ấy gần như ngược hoàn toàn với hoàn cảnh dùng ngoài đời: người tham gia được sàng lọc trước để loại người có nguy cơ, biết rõ chất và liều mình dùng, và luôn có nhân viên y tế bên cạnh. Không có ba điều kiện đó thì con số này không nói gì về bạn.

Yếu tố nguy cơ

Mức độ và nguy cơ của tác động phụ thuộc nhiều yếu tố khó kiểm soát:

• Nền tâm lý và tâm thần của người dùng: người có lo âu, sang chấn hoặc nền dễ tổn thương loạn thần có nguy cơ cao hơn
• Trạng thái cảm xúc và hoàn cảnh lúc dùng ảnh hưởng mạnh tới trải nghiệm
• Không rõ chất và độ mạnh, làm tác động càng khó lường
• Dùng khi còn trẻ, khi não đang phát triển

Chính sự phụ thuộc vào nhiều yếu tố khó kiểm soát này khiến không thể đoán trước một lần dùng sẽ ra sao.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Không gây nghiện nên vô hại" — Dù ít gây lệ thuộc thể chất mạnh, nhóm chất này có thể gây cơn hoảng loạn cấp và thay đổi tri giác kéo dài^[1], cùng nguy cơ biến cố tâm thần nghiêm trọng tập trung ở người vốn đã có rối loạn tâm thần kinh^[3].
• "Giúp thức tỉnh, mở mang tâm trí" — Cảm giác thấu suốt trong cơn là chủ quan và không đáng tin; trong khi đó nguy cơ hoảng loạn và hậu quả tâm thần là có thật.
• "Lần trước dùng ổn nên lần sau cũng ổn" — Trải nghiệm rất khó lường; cùng một người, cùng một chất vẫn có thể chuyển thành một cơn kinh hoàng ở lần khác.
• "Hết tác dụng của chất là hết ảnh hưởng" — Không hẳn. ICD-10 có hẳn một nhóm chẩn đoán cho các thay đổi tri giác, cảm xúc, nhân cách hoặc hành vi TỒN TẠI SAU khi tác dụng trực tiếp của chất đã hết^[1].

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ chuyên khoa đánh giá qua trò chuyện không phán xét về việc sử dụng và các tác động gặp phải, phân biệt cơn cấp do chất với loạn thần kéo dài, và đánh giá các thay đổi tri giác dai dẳng nếu có. Việc tìm các nền dễ tổn thương và bệnh tâm thần đi kèm rất quan trọng để hỗ trợ đúng.

Thông tin trung thực về chất và hoàn cảnh dùng giúp bác sĩ đánh giá chính xác; mọi thông tin được giữ kín.

Điều trị

Hướng điều trị tùy vào tác động gặp phải.

Xử trí cơn cấp

Cơn hoảng loạn cấp thường được xử trí bằng trấn an trong môi trường an toàn, yên tĩnh, giảm kích thích; một số trường hợp cần hỗ trợ y tế để bảo đảm an toàn và làm dịu.

Điều trị hậu quả kéo dài

Với hồi tưởng ảo giác kéo dài hoặc loạn thần khởi phát, cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá và điều trị phù hợp, đồng thời ngừng chất. Hỗ trợ tâm lý giúp giảm lo lắng và xử lý trải nghiệm.

Chăm sóc nền tâm lý

Điều trị các vấn đề tâm lý nền như lo âu, sang chấn, và tránh tiếp tục dùng là phần quan trọng để phòng tái diễn và bảo vệ sức khỏe tâm thần.

Người thân có thể làm gì?

Sự bình tĩnh và hiểu biết của người thân rất quan trọng, nhất là trong cơn cấp:

• Trong cơn hoảng loạn: giữ bình tĩnh, nói nhẹ nhàng trấn an, đưa người dùng tới nơi yên tĩnh, an toàn, giảm kích thích và ở bên họ.
• Không tranh cãi hay hù dọa; nhắc họ rằng cảm giác này do chất và sẽ qua đi.
• Ưu tiên an toàn: ngăn các hành vi nguy hiểm và tìm hỗ trợ y tế khi cần.
• Chú ý các thay đổi tri giác kéo dài hoặc dấu hiệu loạn thần sau đó và khuyến khích đi khám.
• Trò chuyện bằng sự quan tâm và thông tin trung thực, tránh lên án để giữ kênh đối thoại, nhất là với người trẻ.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nên tìm bác sĩ chuyên khoa khi sau khi dùng chất gây ảo giác xuất hiện các thay đổi tri giác kéo dài, lo âu hoặc hoảng sợ dai dẳng, hoặc dấu hiệu loạn thần như hoang tưởng, ảo giác vượt ra ngoài thời gian tác dụng của chất. Đánh giá sớm giúp phân biệt và điều trị đúng.

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F16 "Rối loạn tâm thần và hành vi do sử dụng chất gây ảo giác", kèm các tiểu mục ký tự thứ tư dùng chung cho F10–F19: .0 Ngộ độc cấp (liệt kê "Bad trips (drugs)") và .7 Rối loạn loạn thần di chứng và khởi phát muộn (liệt kê "Flashbacks" và "Posthallucinogen perception disorder", kèm cách phân biệt hồi tưởng với trạng thái loạn thần) (phân loại bệnh quốc tế)
2. Martinotti G, Santacroce R, Pettorruso M và cs. (2018). Hallucinogen Persisting Perception Disorder: Etiology, Clinical Features, and Therapeutic Perspectives. Brain Sciences 8(3):47 (tổng quan y văn · 45 nghiên cứu gốc về HPPD)
3. Hinkle JT, Graziosi M, Nayak SM, Yaden DB (2024). Adverse Events in Studies of Classic Psychedelics: A Systematic Review and Meta-Analysis. JAMA Psychiatry 81(12):1225–1235 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 214 nghiên cứu · 3.504 người · bối cảnh CÓ SÀNG LỌC VÀ GIÁM SÁT)
4. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)