Rối loạn do dùng cần sa: khi màn sương êm dịu che mờ cuộc sống

Sức hút và cái giá thật của cần sa

Thành thật về trải nghiệm giúp hiểu vì sao cần sa cuốn hút. Nhiều người mô tả cảm giác sau khi dùng như một màn sương êm dịu phủ xuống: cơ thể giãn ra, lo toan trôi đi, mọi thứ chậm lại và trở nên dễ chịu, đôi khi vui vẻ và thấy mọi thứ buồn cười, âm nhạc và món ăn như đậm đà hơn. Với người căng thẳng, buồn chán hay mất ngủ, cảm giác thư giãn ấy rất hấp dẫn.

Nhưng màn sương êm dịu ấy che mờ nhiều thứ. Dùng thường xuyên, não quen dần và người dùng cần nó để thấy thư giãn hay ngủ được, rồi khó dừng lại. Màn sương làm mờ trí nhớ, sự tập trung và động lực — nhiều người thấy mình dần trôi đi, học hành và công việc sa sút mà cứ nghĩ mình "vẫn ổn". Đây là cách cần sa lấy đi cuộc sống một cách âm thầm, không ồn ào như các chất khác.

Về mặt y khoa, cần sa có thể gây lệ thuộc thật sự với hội chứng cai khi ngừng^[1]. Quan trọng hơn, cần sa làm tăng nguy cơ khởi phát loạn thần, và mức tăng đi theo mức độ dùng.

Con số cụ thể: nghiên cứu tổng hợp 10 nghiên cứu trên 66.816 người cho thấy nhóm dùng cần sa NHIỀU NHẤT có nguy cơ mắc tâm thần phân liệt và các kết cục loạn thần khác cao gấp khoảng 3,9 lần so với người không dùng, và quan hệ liều–đáp ứng được khẳng định^[2]. Cụm "quan hệ liều–đáp ứng" nghe khô khan nhưng lại là phần hữu ích nhất của nghiên cứu này: nó có nghĩa dùng càng nhiều thì nguy cơ càng cao, và ngược lại — GIẢM là có ích thật. Đây không phải chuyện được ăn cả ngã về không; với người đang dùng nhiều mà chưa bỏ được ngay, mỗi mức giảm đều có giá trị.

Cần nói cho công bằng: chính các tác giả của nghiên cứu tổng hợp đó lưu ý rằng chưa thể khẳng định dứt khoát đây là quan hệ nhân quả, nhưng bằng chứng đã đủ để biện minh cho các chương trình phòng ngừa và giảm hại^[2].

Dấu hiệu lệ thuộc và ảnh hưởng

• Thèm cần sa và khó giảm hoặc ngừng dù muốn — ICD-10 xếp đây là dấu hiệu của hội chứng lệ thuộc^[1]
• Dùng ngày càng nhiều hoặc thường xuyên hơn, cần dùng để thư giãn hay ngủ; tăng dung nạp cũng là một tiêu chí lệ thuộc^[1]
• Có dấu hiệu cai khi ngừng: cáu gắt, lo âu, mất ngủ, chán ăn, bồn chồn. Hội chứng cai gặp ở khoảng 47% người dùng thường xuyên hoặc lệ thuộc, và tỉ lệ này cao hơn ở người dùng cần sa HÀNG NGÀY^[3]
• Giảm trí nhớ, khó tập trung, mất động lực, học hành và công việc sa sút
• Tiếp tục dùng dù đã gây hại; đời sống dần thu hẹp quanh việc dùng

Ảnh hưởng tới sức khỏe tâm thần

Cần sa có thể gây lo âu, hoảng sợ cấp khi dùng, và làm tăng nguy cơ khởi phát loạn thần với hoang tưởng và ảo giác — nguy cơ tăng theo mức độ dùng, cao nhất ở nhóm dùng nhiều nhất^[2]. Người đã có bệnh tâm thần dùng cần sa thường khiến bệnh nặng và khó điều trị hơn.

Một điểm ít được nhắc tới: cần sa không chỉ ảnh hưởng tâm thần. Y văn tim mạch ghi nhận hút cần sa cấp có liên quan tới tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ thiếu máu não ở cả người trẻ vốn khỏe mạnh^[4].

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Lệ thuộc cần sa hình thành từ nhiều yếu tố:

• Dùng để đối phó với căng thẳng, lo âu, buồn chán hoặc mất ngủ
• Bắt đầu sớm ở tuổi vị thành niên làm tăng nguy cơ lệ thuộc và ảnh hưởng não đang phát triển
• Yếu tố tâm lý nền và di truyền
• Môi trường, bạn bè sử dụng và quan niệm cần sa vô hại làm giảm cảnh giác

Hiểu điều này giúp điều trị đi vào gốc rễ, thay thế vai trò mà cần sa đang đảm nhận bằng những cách chăm sóc lành mạnh hơn.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Cần sa tự nhiên nên vô hại" — Tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn. Cần sa gây lệ thuộc được, ảnh hưởng trí nhớ và động lực, làm tăng nguy cơ loạn thần theo mức độ dùng^[2], và còn liên quan tới nguy cơ tim mạch cấp ở người trẻ^[4].
• "Cần sa không gây nghiện" — Cần sa gây lệ thuộc thật sự^[1], với cơn thèm và hội chứng cai khi ngừng; khoảng 47% người dùng thường xuyên hoặc lệ thuộc có hội chứng cai^[3].
• "Chỉ là thư giãn, không hại ai" — Dùng thường xuyên có thể âm thầm làm sa sút học tập, công việc và các mối quan hệ, và gây hại rõ ở người trẻ.
• "Dùng cần sa để chữa lo âu, mất ngủ" — Về lâu dài cần sa thường làm lo âu và giấc ngủ tệ hơn khi lệ thuộc; các phương pháp có bằng chứng an toàn hơn nhiều.

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ chuyên khoa đánh giá qua trò chuyện không phán xét về kiểu sử dụng, mức độ lệ thuộc và ảnh hưởng tới cuộc sống, đồng thời tìm các vấn đề tâm thần đi kèm như lo âu, trầm cảm, hoặc dấu hiệu loạn thần. Với người trẻ, việc đánh giá sớm đặc biệt quan trọng vì tác động lên não đang phát triển.

Trao đổi trung thực giúp bác sĩ hiểu đúng và hỗ trợ phù hợp; mọi thông tin được giữ kín.

Điều trị

Điều trị lệ thuộc cần sa chủ yếu dựa vào các liệu pháp tâm lý – xã hội.

Tâm lý trị liệu

Các liệu pháp giúp người dùng nhận diện lý do và tình huống châm ngòi việc dùng, xây dựng kỹ năng ứng phó với căng thẳng, và tìm những cách thư giãn, ngủ và tìm niềm vui lành mạnh thay cho cần sa.

Điều trị vấn đề đi kèm

Điều trị lo âu, trầm cảm, mất ngủ hoặc các rối loạn tâm thần khác thường là phần quan trọng, vì đó có thể là lý do khiến người dùng tìm đến cần sa. Khi có loạn thần, cần được xử trí chuyên khoa và ngừng chất.

Kiên trì và không tự trách

Cai cần sa có thể có giai đoạn khó chịu với mất ngủ và cáu gắt; đây là hội chứng cai tạm thời sẽ dịu dần. Biết trước điều này rất hữu ích, vì hội chứng cai là chuyện thường gặp chứ không phải dấu hiệu bạn yếu đuối — nó xảy ra ở khoảng 47% người dùng thường xuyên hoặc lệ thuộc^[3]. ICD-10 cũng nêu rõ trạng thái cai có giới hạn về thời gian^[1]. Nếu vấp, hãy xem lại và thử lại thay vì bỏ cuộc.

Người thân có thể làm gì?

Với cha mẹ và người thân, nhất là khi người dùng còn trẻ, cách tiếp cận rất quan trọng:

• Trò chuyện bằng sự quan tâm và thông tin trung thực thay vì hù dọa hay lên án, để giữ kênh đối thoại.
• Tránh xem nhẹ ("chỉ là cần sa thôi") nhưng cũng tránh làm to chuyện tới mức người dùng đóng cửa lòng.
• Chú ý các dấu hiệu ảnh hưởng tâm thần như đa nghi, lo âu, thu mình, sa sút học tập, và tìm hỗ trợ sớm.
• Khuyến khích đi khám khi việc dùng đã ảnh hưởng tới cuộc sống hoặc có dấu hiệu loạn thần.
• Giữ kết nối và các hoạt động lành mạnh trong gia đình như một điểm tựa thay thế.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nên tìm bác sĩ chuyên khoa khi việc dùng cần sa đã khó dừng, có hội chứng cai khi ngừng, ảnh hưởng tới trí nhớ, động lực, học tập, công việc, hoặc khi xuất hiện lo âu, đa nghi, hoang tưởng, ảo giác. Với người trẻ, đừng chờ đợi — can thiệp sớm bảo vệ não đang phát triển và phòng các biến chứng tâm thần.

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F12 "Rối loạn tâm thần và hành vi do sử dụng cần sa", kèm các tiểu mục ký tự thứ tư dùng chung cho F10–F19: .2 Hội chứng lệ thuộc và .3 Trạng thái cai (phân loại bệnh quốc tế)
2. Marconi A, Di Forti M, Lewis CM, Murray RM, Vassos E (2016). Meta-analysis of the Association Between the Level of Cannabis Use and Risk of Psychosis. Schizophrenia Bulletin 42(5):1262–1269 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 10 nghiên cứu · 66.816 người · có phân tích quan hệ liều–đáp ứng)
3. Bahji A, Stephenson C, Tyo R, Hawken ER, Seitz DP (2020). Prevalence of Cannabis Withdrawal Symptoms Among People With Regular or Dependent Use of Cannabinoids: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Network Open 3(4):e202370 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 47 nghiên cứu · 23.518 người)
4. Middlekauff HR, Cooper ZD, Strauss SB (2022). Drugs of Misuse: Focus on Vascular Dysfunction. Canadian Journal of Cardiology 38(9):1364–1377 (tổng quan y văn về ảnh hưởng mạch máu của các chất bị lạm dụng)
5. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)