Loạn thần không biệt định: khi bức tranh chưa rõ nhưng cần can thiệp sớm

Loạn thần không biệt định là gì?

Hãy hình dung một bức ảnh đang được lấy nét: bạn đã thấy rõ đó là một khuôn mặt (có triệu chứng loạn thần), nhưng chưa đủ nét để nói chắc đó là ai (thể bệnh cụ thể nào). "Không biệt định" chính là cách bác sĩ thành thật ghi nhận điều đó, thay vì gán vội một cái tên có thể chưa đúng.

Về mặt y khoa, đây là một chẩn đoán tạm được dùng trong hai tình huống thường gặp: bệnh còn mới khởi phát nên đặc điểm chưa đầy đủ, hoặc bác sĩ cần thêm thời gian và thông tin để theo dõi diễn tiến. Nó cũng ngầm khẳng định một điều quan trọng: các nguyên nhân do bệnh cơ thể và do chất đã được cân nhắc loại trừ — trong ICD-10, loạn thần thực tổn hoặc có nguyên nhân triệu chứng được xếp ở một mã hoàn toàn khác^[1].

Và tính tạm thời của chẩn đoán này không phải lời trấn an suông — nó đã được đo. Nghiên cứu tổng hợp 42 nghiên cứu trên 14.484 người bệnh loạn thần lần đầu, theo dõi trung bình 4,5 năm, cho thấy nhóm chẩn đoán loạn thần không xếp loại được là nhóm có độ ổn định thấp gần nhất: chỉ khoảng 36% giữ nguyên chẩn đoán ban đầu, phần lớn còn lại về sau được đổi sang một chẩn đoán cụ thể hơn, thường gặp nhất là nhóm tâm thần phân liệt^[2]. Trong nghiên cứu, người ta gọi con số này là "độ ổn định chẩn đoán", và xin nói rõ chữ "ổn định" ấy vì nó rất dễ bị hiểu thành lời chê bác sĩ: "ổn định" nghĩa là sau nhiều năm theo dõi, chẩn đoán ban đầu VẪN CÒN ĐÚNG. Một tỉ lệ thấp không có nghĩa người ta chẩn đoán sai, mà có nghĩa ở thời điểm khám đầu tiên, bệnh cảnh chưa bộc lộ đủ để gọi đúng tên. Nói cách khác, việc chẩn đoán của người thân bạn thay đổi trong vài năm tới là điều BÌNH THƯỜNG và đã được dự liệu, không phải dấu hiệu ai đó đã làm sai.

Dấu hiệu và triệu chứng

Biểu hiện là các triệu chứng loạn thần nói chung, có thể thay đổi và chưa tạo thành một khuôn thể rõ:

• Hoang tưởng: những niềm tin sai lệch không lay chuyển được
• Ảo giác: nghe hoặc thấy những điều không có thật
• Tư duy và lời nói hỗn loạn, khó theo mạch
• Hành vi khác thường, đôi khi kích động hoặc thu mình
• Có thể kèm rối loạn cảm xúc nhưng chưa đủ rõ để xếp vào một thể xác định

Vì bệnh còn đang hình thành, biểu hiện có thể chưa ổn định. Điều này bình thường trong giai đoạn đầu và là lý do bác sĩ cần theo dõi thêm.

Một điều gia đình nên biết để không hiểu nhầm: "không biệt định" nói về việc chưa xếp được THỂ bệnh, hoàn toàn không nói gì về mức độ NẶNG NHẸ. Một người mang chẩn đoán F29 có thể đang ở tình trạng rất nặng và cần nhập viện, cũng có thể ở mức nhẹ hơn — hai chuyện đó độc lập với nhau.

Nguyên nhân

Vì đây là nhóm loạn thần chưa biệt định, nguyên nhân cũng thuộc phổ chung của các rối loạn loạn thần:

• Yếu tố di truyền và sinh học, khác biệt trong hoạt động não bộ
• Yếu tố phát triển và môi trường, stress nặng
• Cần tiếp tục loại trừ các nguyên nhân do chất và bệnh lý cơ thể trong quá trình theo dõi — ICD-10 xếp các loạn thần thực tổn hoặc có nguyên nhân triệu chứng vào một mã riêng, không thuộc F29^[1]

Như mọi rối loạn loạn thần, đây không phải lỗi của người bệnh hay gia đình, và không phải do các nguyên nhân tâm linh.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Chẩn đoán mơ hồ nghĩa là bác sĩ không giỏi" — Ngược lại, dùng chẩn đoán tạm khi bức tranh chưa rõ là cách làm thận trọng và trung thực, tránh gán vội một cái tên sai. Dữ liệu ủng hộ sự thận trọng đó: trong theo dõi dài hạn, chỉ khoảng 36% các trường hợp loạn thần không xếp loại được giữ nguyên chẩn đoán ban đầu^[2] — nghĩa là nếu bác sĩ cứ gán một cái tên cụ thể ngay từ đầu, phần lớn các lần gán ấy sẽ trật. Chọn cách nói "chưa xếp loại được" là chọn sự thành thật thay vì chọn vẻ dứt khoát.
• "Chưa rõ bệnh thì khoan điều trị" — Không nên chờ. Triệu chứng loạn thần cần được điều trị sớm để bảo đảm an toàn và cải thiện tiên lượng: tổng quan hệ thống và nghiên cứu tổng hợp 33 mẫu nghiên cứu cho thấy thời gian loạn thần không được điều trị càng kéo dài thì triệu chứng về sau càng nặng, khả năng thuyên giảm càng thấp và chức năng xã hội càng kém — mối liên hệ tuy nhỏ nhưng khá nhất quán^[3].
• "Không biệt định nghĩa là nhẹ" — Không hẳn; mức độ tùy từng người. Tên gọi này nói về việc chưa xếp được thể, không nói về độ nặng nhẹ.
• "Đã chẩn đoán thế này thì sẽ mãi như vậy" — Ngược lại là điều thường xảy ra hơn. Chẩn đoán thường được điều chỉnh khi có thêm thông tin và thời gian theo dõi^[2].
• "Do ma nhập, cúng bái trước rồi tính" — Đây là bệnh cần điều trị y khoa. Trì hoãn để cúng bái chính là kéo dài khoảng thời gian loạn thần không được điều trị, mà nghiên cứu cho thấy càng dài thì tiên lượng lâu dài càng kém^[3]. Gia đình có thể giữ tập quán tín ngưỡng của mình, miễn là nó không thay thế và không làm chậm việc đưa người bệnh đi khám.

Chẩn đoán và theo dõi như thế nào?

Bác sĩ chuyên khoa Tâm thần xác nhận có triệu chứng loạn thần, loại trừ nguyên nhân cơ thể và do chất, và theo dõi diễn tiến để dần làm rõ thể bệnh. Đây là một quá trình: qua thời gian, các đặc điểm về khí sắc, tính dai dẳng của triệu chứng và đáp ứng điều trị sẽ giúp bác sĩ điều chỉnh chẩn đoán cho chính xác hơn.

Nên hiểu đây là điều được dự liệu chứ không phải trục trặc. Trong nghiên cứu tổng hợp theo dõi trung bình 4,5 năm, các chẩn đoán ổn định nhất là tâm thần phân liệt (khoảng 90%) và nhóm rối loạn khí sắc có loạn thần (khoảng 84%), trong khi nhóm loạn thần không xếp loại được chỉ ổn định khoảng 36%^[2]. Ba con số này nói lên đúng một điều, và là điều dễ chịu hơn nhiều so với vẻ ngoài của chúng: những cái tên bệnh có đặc điểm rõ ràng thì hiếm khi phải đổi, còn F29 vốn là cái tên được đặt TẠM khi đặc điểm chưa rõ, nên chuyện nó được thay bằng một tên cụ thể hơn là điều nằm trong dự tính. Chính vì vậy khoảng thời gian mang chẩn đoán F29 thường là giai đoạn chuyển tiếp, và việc tái khám đều đặn là cách rút ngắn nó.

Các thang đánh giá chuẩn hóa do bác sĩ thực hiện giúp theo dõi mức độ triệu chứng theo thời gian. Sự phối hợp và cung cấp thông tin từ gia đình về diễn biến là rất quan trọng trong giai đoạn này — nhật ký đơn giản ghi lại triệu chứng nào xuất hiện, kéo dài bao lâu, có kèm thay đổi khí sắc hay không sẽ giúp bác sĩ định hướng nhanh hơn nhiều.

Điều trị

Nguyên tắc là điều trị triệu chứng loạn thần sớm, song song với việc theo dõi để làm rõ chẩn đoán. Không có lý do gì để đợi "biết chắc bệnh gì" rồi mới bắt đầu, vì trì hoãn điều trị đi kèm kết cục lâu dài kém hơn^[3].

Thuốc và bảo đảm an toàn

Thuốc chống loạn thần thường được dùng để giảm hoang tưởng, ảo giác và kích động. Trong giai đoạn triệu chứng nặng, một số trường hợp cần được chăm sóc trong môi trường an toàn. Bác sĩ sẽ điều chỉnh điều trị khi chẩn đoán rõ dần. Đây là thuốc kê đơn, phải do bác sĩ chuyên khoa chỉ định và theo dõi; gia đình không tự mua, không tự chỉnh liều, không tự ngưng khi thấy đỡ.

Hỗ trợ tâm lý – xã hội

Hỗ trợ tâm lý, giáo dục về bệnh cho gia đình và người bệnh, cùng phục hồi chức năng giúp người bệnh ổn định và hòa nhập. Tái khám theo dõi đều đặn là phần không thể thiếu — và ở nhóm này nó còn mang thêm một vai trò nữa: chính là cách chẩn đoán được làm rõ dần^[2].

Người thân có thể làm gì?

Trong giai đoạn chẩn đoán còn được làm rõ, sự đồng hành kiên nhẫn của gia đình rất quan trọng:

• Hiểu rằng chẩn đoán tạm là bình thường trong giai đoạn đầu, và tránh hoang mang vì tên gọi. Việc chẩn đoán được đổi về sau là điều đã được dự liệu chứ không phải sai sót^[2].
• Không tranh cãi nội dung hoang tưởng; giữ bình tĩnh, ghi nhận cảm xúc và giảm kích thích xung quanh khi người bệnh căng thẳng.
• Ghi lại diễn biến triệu chứng theo thời gian để cung cấp cho bác sĩ, giúp làm rõ chẩn đoán. Đây là đóng góp mà không ai ngoài gia đình làm được.
• Đồng hành trong việc dùng thuốc đều đặn và tái khám theo dõi; tránh tự ý ngưng thuốc khi thấy đỡ.
• Bảo đảm an toàn cho người bệnh trong các đợt triệu chứng nặng.
• Giữ ngôn ngữ tôn trọng khi nói về người bệnh, kể cả với họ hàng và hàng xóm. Người mắc rối loạn loạn thần rất nhạy với cách bị gọi tên, và sự kỳ thị là một trong những lý do khiến người bệnh bỏ tái khám.
• Chú ý sức khỏe tinh thần của chính mình và tìm hỗ trợ khi thấy kiệt sức.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Hãy đưa người bệnh đến chuyên khoa khi xuất hiện các triệu chứng loạn thần: nói năng khác lạ, tin vào điều không có thật, nghe hoặc thấy điều không có, hành vi khác thường. Không cần chờ tới khi bức tranh bệnh rõ ràng; điều trị sớm và theo dõi giúp làm rõ chẩn đoán và cải thiện tiên lượng^[3].

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F29 Unspecified nonorganic psychosis (bao gồm "Psychosis NOS"; loại trừ loạn thần thực tổn hoặc có nguyên nhân triệu chứng, xếp ở F09) (phân loại bệnh quốc tế)
2. Fusar-Poli P, Cappucciati M, Rutigliano G và cs. (2016). Diagnostic stability of ICD/DSM first episode psychosis diagnoses: meta-analysis. Schizophr Bull 42(6):1395–1406 (phân tích gộp · 42 nghiên cứu · 14.484 người bệnh loạn thần lần đầu · theo dõi trung bình 4,5 năm)
3. Penttilä M, Jääskeläinen E, Hirvonen N, Isohanni M, Miettunen J (2014). Duration of untreated psychosis as predictor of long-term outcome in schizophrenia: systematic review and meta-analysis. Br J Psychiatry 205(2):88–94 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 33 mẫu nghiên cứu · thời gian loạn thần không được điều trị và kết cục lâu dài)
4. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)