Loạn thần cấp và nhất thời: khởi phát đột ngột, hồi phục có thật

Loạn thần cấp và nhất thời là gì?

Có thể ví tình trạng này như một cơn bão ập đến bất ngờ: gió giật mạnh, trời tối sầm, mọi thứ đảo lộn trong chốc lát. Nhưng khác với một mùa mưa dầm kéo dài, cơn bão này thường qua đi và bầu trời quang trở lại. Người bệnh có thể tạm mất khả năng phân biệt thực và không thực trong cơn, rồi hồi phục.

Về mặt y khoa, ICD-10 mô tả F23 là một nhóm không đồng nhất các rối loạn đặc trưng bởi khởi phát cấp các triệu chứng loạn thần như hoang tưởng, ảo giác và rối loạn tri giác, kèm đảo lộn nặng nề hành vi thường ngày; và nhấn mạnh rằng ở nhóm này KHÔNG có bằng chứng về nguyên nhân thực tổn^[1]. Điểm phân biệt với tâm thần phân liệt là tính đột ngột và xu hướng hồi phục trong thời gian ngắn.

Một đặc điểm rất riêng của thể hay gặp nhất (F23.0, thể đa hình): hoang tưởng, ảo giác hoặc rối loạn tri giác tuy rõ ràng nhưng biến đổi rất nhiều — thay đổi từ ngày này sang ngày khác, thậm chí từ giờ này sang giờ khác^[1]. Vì vậy nếu gia đình thấy nội dung người bệnh nói thay đổi liên tục, đó không phải là "giả vờ" hay "lúc tỉnh lúc không thật lòng", mà đúng là bản chất của bệnh.

Dấu hiệu và triệu chứng

• Khởi phát nhanh: ICD-10 lấy mốc bức tranh bệnh rõ rệt hình thành trong khoảng hai tuần hoặc ít hơn^[1]
• Hoang tưởng: niềm tin sai lệch xuất hiện đột ngột, có thể thay đổi nội dung nhanh
• Ảo giác: nghe hoặc thấy những điều không có thật
• Tư duy và lời nói hỗn loạn, khó theo mạch
• Cảm xúc dao động mạnh: hoảng sợ, kích động, bối rối, đôi khi ngơ ngác không định hướng được
• Biểu hiện thay đổi từng lúc, lúc nặng lúc nhẹ trong ngày

Vì diễn biến nhanh và người bệnh có thể mất khả năng phán đoán, đây là tình huống cần được đánh giá y khoa sớm để bảo đảm an toàn.

Một lưu ý phân biệt quan trọng mà chính ICD-10 nêu ra: người bệnh F23 thường bối rối, ngơ ngác, nhưng tình trạng mất định hướng về thời gian, nơi chốn và con người KHÔNG dai dẳng hay nặng tới mức đủ để chẩn đoán là sảng do nguyên nhân thực tổn^[1]. Nếu người bệnh lú lẫn nặng và dao động ý thức rõ, hãy nghĩ tới sảng — một cấp cứu nội khoa — và xem bài riêng về sảng trên trang này.

Nguyên nhân và yếu tố khởi phát

Loạn thần cấp thường là kết quả của sự tương tác giữa nền dễ tổn thương và một yếu tố khởi phát:

• Stress cấp tính mạnh: mất mát đột ngột, biến cố sang chấn, áp lực dồn dập. ICD-10 nêu rõ bệnh CÓ THỂ hoặc KHÔNG đi kèm stress cấp, và khi có thì biến cố gây stress thường đi trước khởi phát khoảng một đến hai tuần^[1]
• Thiếu ngủ nặng, kiệt sức, giai đoạn sau sinh
• Nền dễ tổn thương sinh học và yếu tố di truyền
• Cần loại trừ nguyên nhân do chất kích thích, rượu hoặc bệnh lý cơ thể gây triệu chứng giống loạn thần

Việc một cú sốc có thể châm ngòi cơn bệnh không có nghĩa người bệnh "yếu đuối"; đó là phản ứng của một hệ thần kinh có nền nhạy cảm trước tải trọng quá lớn. Và cũng đừng đi ngược lại: không phải mọi trường hợp đều tìm ra được một biến cố châm ngòi, nên việc gia đình không nghĩ ra "chuyện gì đã xảy ra" là hoàn toàn bình thường.

Những hiểu lầm thường gặp — và sự thật

• "Đã loạn thần thì là điên suốt đời" — Không. Loạn thần cấp và nhất thời thường hồi phục tốt khi được điều trị kịp thời; ICD-10 ghi nhận hồi phục hoàn toàn thường trong vài tháng, nhiều khi chỉ vài tuần hoặc vài ngày^[1].
• "Chỉ là sốc tâm lý, để vài hôm tự hết" — Đây là tình trạng y khoa cần được đánh giá sớm; chờ đợi có thể gây nguy hiểm cho an toàn của người bệnh. Ngoài ra, thời gian loạn thần không được điều trị càng dài thì kết cục lâu dài càng kém: tổng quan hệ thống và nghiên cứu tổng hợp 33 mẫu nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ tuy nhỏ nhưng khá nhất quán giữa thời gian loạn thần không được điều trị kéo dài với triệu chứng nặng hơn, khả năng thuyên giảm thấp hơn và chức năng xã hội kém hơn về sau^[3].
• "Do ma nhập nên phải cúng bái" — Đây là bệnh cần điều trị y khoa. Cúng bái không thay được điều trị, và cái giá của việc trì hoãn không phải chuyện trừu tượng: nó chính là khoảng "thời gian loạn thần không được điều trị" mà nghiên cứu cho thấy càng dài thì tiên lượng lâu dài càng kém^[3]. Gia đình có thể giữ niềm tin và tập quán của mình, nhưng xin đừng để nó thay thế hoặc làm chậm việc đưa người bệnh đi khám.
• "Hồi phục rồi thì không cần theo dõi nữa" — Rất cần. Nghiên cứu tổng hợp 42 nghiên cứu trên 14.484 người bệnh loạn thần lần đầu, theo dõi trung bình 4,5 năm, cho thấy chẩn đoán loạn thần cấp và nhất thời chỉ giữ nguyên ở khoảng 56% trường hợp — nghĩa là gần một nửa về sau được đổi sang chẩn đoán khác, phần lớn là sang nhóm tâm thần phân liệt^[2]. Việc đổi tên chẩn đoán về sau KHÔNG có nghĩa là bác sĩ ban đầu chẩn đoán sai; nó có nghĩa là ở lần khám đầu, bệnh cảnh chưa bộc lộ đủ để gọi đúng tên. Tái khám theo dõi chính là cách phát hiện sớm điều đó.

Chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ chuyên khoa Tâm thần đánh giá dựa trên tính chất khởi phát cấp, diễn biến triệu chứng và bệnh sử. Một bước quan trọng là loại trừ các nguyên nhân cơ thể và do chất, vì nhiều tình trạng như nhiễm trùng, rối loạn chuyển hóa, hay tác dụng của rượu và chất kích thích có thể gây triệu chứng giống loạn thần — và bản thân định nghĩa F23 của ICD-10 đòi hỏi KHÔNG có bằng chứng nguyên nhân thực tổn^[1].

Vì bản chất diễn biến nhanh, chẩn đoán đôi khi được xác định rõ hơn sau một thời gian theo dõi. Đây không phải sự thiếu chắc chắn của bác sĩ mà là đặc tính của nhóm bệnh: ICD-10 quy định thẳng rằng nếu rối loạn kéo dài dai dẳng thì phải thay đổi phân loại^[1], và dữ liệu theo dõi dài hạn cho thấy chẩn đoán này thay đổi ở gần một nửa số người bệnh^[2].

Các thang đánh giá chuẩn hóa do bác sĩ thực hiện có thể giúp theo dõi mức độ triệu chứng và đáp ứng điều trị. Thông tin từ gia đình về thời điểm và hoàn cảnh khởi phát rất hữu ích — đặc biệt là mốc thời gian, vì tiêu chuẩn "hai tuần hoặc ít hơn" là yếu tố phân biệt then chốt.

Điều trị

Điều trị sớm giúp rút ngắn cơn bệnh, bảo đảm an toàn và cải thiện hồi phục — và "sớm" ở đây có giá trị đo được, vì thời gian loạn thần không được điều trị kéo dài đi kèm kết cục lâu dài kém hơn^[3].

Thuốc và chăm sóc trong giai đoạn cấp

Thuốc chống loạn thần thường được dùng để giảm nhanh hoang tưởng, ảo giác và kích động. Một số trường hợp cần được chăm sóc trong môi trường an toàn khi triệu chứng nặng. Khi hồi phục, bác sĩ sẽ cân nhắc thời gian duy trì thuốc phù hợp. Đây đều là thuốc kê đơn, phải do bác sĩ chuyên khoa chỉ định và theo dõi; gia đình không tự mua, không tự chỉnh liều và không tự ngưng.

Hỗ trợ tâm lý và giải quyết stress

Vì bệnh thường liên quan tới stress, việc hỗ trợ tâm lý, xử lý sang chấn hoặc yếu tố châm ngòi, và cải thiện giấc ngủ giúp giảm nguy cơ tái diễn.

Theo dõi sau hồi phục — phần hay bị bỏ nhất

Theo dõi sau khi hết triệu chứng không phải thủ tục hình thức. Vì gần một nửa các trường hợp về sau được đổi sang chẩn đoán khác, chủ yếu là nhóm tâm thần phân liệt^[2], việc tái khám đúng hẹn giúp phát hiện sớm nếu bệnh chuyển hướng, và điều chỉnh điều trị kịp thời thay vì đợi tới một đợt nặng mới.

Người thân có thể làm gì?

Trong cơn cấp, sự bình tĩnh và hiện diện của gia đình rất quan trọng:

• Giữ bình tĩnh, nói giọng nhẹ, câu ngắn; giảm bớt kích thích như tiếng ồn, ánh sáng mạnh, đông người.
• Không tranh cãi về nội dung hoang tưởng; thay vào đó ghi nhận nỗi sợ của người bệnh và trấn an sự hiện diện của bạn. Cũng đừng bối rối nếu nội dung thay đổi liên tục trong ngày — với thể đa hình, đó chính là đặc điểm của bệnh^[1].
• Bảo đảm an toàn: để mắt tới người bệnh, cất các vật có thể gây hại, tránh để họ ở một mình khi kích động.
• Đưa đi khám chuyên khoa sớm; ghi lại thời điểm khởi phát và các yếu tố có thể là nguyên nhân để cung cấp cho bác sĩ. Mốc thời gian rất quan trọng cho chẩn đoán.
• Sau hồi phục, đồng hành trong việc tái khám theo dõi và hỗ trợ người bệnh xử lý stress đã châm ngòi cơn bệnh.
• Giữ thái độ tôn trọng khi kể lại giai đoạn bệnh: người bệnh sau khi tỉnh táo thường nhớ những gì đã xảy ra và rất dễ xấu hổ. Cách gia đình nói về chuyện này ảnh hưởng lớn tới việc họ có chịu tái khám hay không.
• Chú ý sức khỏe tinh thần của chính bạn sau một giai đoạn căng thẳng và tìm hỗ trợ khi cần.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Hãy đưa người bệnh đến chuyên khoa ngay khi thấy các triệu chứng loạn thần xuất hiện đột ngột: nói năng khác lạ, tin vào điều không có thật, nghe hoặc thấy điều không có, kích động hay hoảng loạn. Đây là tình huống cần đánh giá sớm, không nên chờ đợi. Sau khi hồi phục, vẫn nên tái khám theo dõi theo hẹn của bác sĩ.

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. WHO — ICD-10 Version:2019, mục F23 Acute and transient psychotic disorders (F23.0–F23.9), gồm định nghĩa khởi phát cấp "trong khoảng hai tuần hoặc ít hơn" (phân loại bệnh quốc tế)
2. Fusar-Poli P, Cappucciati M, Rutigliano G và cs. (2016). Diagnostic stability of ICD/DSM first episode psychosis diagnoses: meta-analysis. Schizophr Bull 42(6):1395–1406 (phân tích gộp · 42 nghiên cứu · 14.484 người bệnh loạn thần lần đầu · theo dõi trung bình 4,5 năm)
3. Penttilä M, Jääskeläinen E, Hirvonen N, Isohanni M, Miettunen J (2014). Duration of untreated psychosis as predictor of long-term outcome in schizophrenia: systematic review and meta-analysis. Br J Psychiatry 205(2):88–94 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 33 mẫu nghiên cứu · thời gian loạn thần không được điều trị và kết cục lâu dài)
4. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)