Các thể động kinh cục bộ: phân loại và mô tả cơn theo vùng não

Nguyên tắc phân loại cơn cục bộ

Khác với cơn toàn thể (phân theo kiểu vận động), cơn cục bộ được phân loại theo hai trục song song, giúp mô tả vừa mức ý thức vừa kiểu biểu hiện.

Trục 1 — Mức độ ý thức trong cơn

• Cơn cục bộ còn ý thức (focal aware): người bệnh vẫn tỉnh, biết mình đang lên cơn và nhớ được cơn — tương ứng thuật ngữ cũ "cơn cục bộ đơn giản"
• Cơn cục bộ giảm/mất ý thức (focal impaired awareness): ý thức bị gián đoạn trong cơn, người bệnh thường không nhớ hoặc nhớ không đầy đủ — tương ứng thuật ngữ cũ "cơn cục bộ phức tạp"

Trục 2 — Biểu hiện khởi đầu

• Cơn khởi đầu vận động (motor): giật, co cứng, hiện tượng tự động, mất trương lực khu trú...
• Cơn khởi đầu không vận động (non-motor): rối loạn cảm giác, cảm xúc, nhận thức, hoặc thần kinh tự chủ (tim nhanh, nổi da gà, cảm giác dâng từ bụng)

Bản cập nhật phân loại 2025 thay thuật ngữ "awareness/nhận thức" bằng "ý thức" định nghĩa qua cả khả năng nhận biết và đáp ứng, nhưng nguyên tắc phân đôi còn/giảm ý thức vẫn giữ nguyên tinh thần.

Cơn khởi phát thùy thái dương — thể cục bộ hay gặp nhất

Thùy thái dương, đặc biệt phần trong (hồi hải mã, hạnh nhân), là nơi khởi phát cơn cục bộ thường gặp nhất ở người lớn. Bán cảnh rất đặc trưng và giàu tính "chủ quan".

Aura điển hình

• Cảm giác khó tả dâng lên từ vùng thượng vị/dạ dày lên ngực và cổ (epigastric rising) — dấu hiệu rất gợi ý
• Cảm xúc đột ngột vô cớ, hay gặp nhất là sợ hãi/lo âu bừng lên, đôi khi cảm giác quen thuộc lạ lùng
• Rối loạn trí nhớ tức thời: déjà-vu (cảnh lạ mà thấy như đã gặp) hoặc jamais-vu (cảnh quen mà thấy xa lạ)
• Ảo khứu, ảo vị: ngửi thấy mùi khét/khó chịu, vị kim loại thoáng qua

Diễn tiến khi giảm ý thức

• Người bệnh dừng hoạt động, nhìn sững (behavioral arrest)
• Xuất hiện hiện tượng tự động (automatism): động tác nhai, chép miệng, nuốt, mút; tay mân mê quần áo, gãi, sờ đồ vật một cách vô mục đích
• Không đáp ứng đúng khi gọi hỏi; sau cơn thường lú lẫn và không nhớ giai đoạn giảm ý thức
• Cơn thường kéo dài 30 giây đến 2 phút, dài hơn cơn vắng ý thức toàn thể và có giai đoạn sau cơn rõ (điểm phân biệt quan trọng)

Cơn khởi phát thùy trán — ngắn, dữ dội, hay về đêm

Cơn thùy trán có bán cảnh dễ bị hiểu lầm nhất, vì thường kỳ lạ, dữ dội và xuất hiện trong giấc ngủ.

• Thời lượng thường rất ngắn (dưới 30 giây) nhưng xảy ra thành cụm nhiều lần, hay về đêm
• Khởi phát và kết thúc đột ngột, giai đoạn sau cơn ngắn hoặc gần như không có — người bệnh tỉnh lại nhanh
• Biểu hiện vận động nổi bật và "kỳ dị": tư thế cứng bất đối xứng (một tay giơ lên, đầu và mắt quay sang bên), đạp chân như đạp xe, lắc hông, phát âm hoặc la hét
• Hiện tượng tự động phức tạp, đôi khi trông như hành vi có chủ đích khiến dễ bị nhầm là cơn tâm lý hoặc rối loạn giấc ngủ

Một dạng đặc biệt là cơn vận động khu trú tại vùng vận động sơ cấp: giật khởi đầu ở một nhóm cơ (ví dụ góc miệng hoặc ngón cái) rồi "lan" dần theo bản đồ vỏ não vận động sang các phần lân cận của cùng nửa người — hiện tượng lan kiểu Jackson (Jacksonian march), một dấu hiệu định khu kinh điển.

Cơn khởi phát thùy đỉnh và thùy chẩm — thiên về cảm giác và thị giác

Thùy đỉnh (cảm giác thân thể)

• Cảm giác bất thường khu trú: tê bì, kiến bò, châm chích, cảm giác điện giật ở một vùng cơ thể
• Đôi khi cảm giác biến dạng cơ thể (một chi như to ra, nhỏ đi hoặc không thuộc về mình)
• Cảm giác cũng có thể "lan" dọc theo bản đồ cảm giác vỏ não giống kiểu Jackson

Thùy chẩm (thị giác)

• Ảo thị đơn giản: chấm sáng, đốm màu, tia sáng nhấp nháy, vòng sáng — thường ở một bên thị trường
• Mất thị lực hoặc mờ một phần thị trường thoáng qua
• Hiện tượng vận nhãn: mắt và đầu bị kéo lệch sang một bên, chớp mắt dồn dập

Điểm cần lưu ý: ảo thị của cơn chẩm là hình ảnh ĐƠN GIẢN (đốm, tia sáng), khác với ảo thị phức tạp (thấy người, cảnh) của rối loạn tâm thần; và cũng cần phân biệt với hào quang thị giác của đau nửa đầu — vốn diễn tiến chậm hơn và kéo dài lâu hơn. Sự phân biệt này cần bác sĩ chuyên khoa.

Khi cơn cục bộ lan rộng thành co giật hai bên

Một cơn khởi phát cục bộ có thể dừng lại ở mức khu trú, hoặc lan rộng huy động mạng lưới cả hai bán cầu và biểu hiện thành cơn co cứng – co giật. Thuật ngữ hiện nay gọi là "cơn cục bộ tiến triển thành co cứng – co giật hai bên" (focal to bilateral tonic–clonic), thay cho tên cũ "cơn toàn thể thứ phát".

• Người bệnh có thể cảm nhận aura khu trú (ví dụ cảm giác dạ dày, giật một tay) NGAY TRƯỚC khi mất ý thức và co giật toàn thân
• Người chứng kiến chỉ để ý phần co giật toàn thân rầm rộ về sau, nên dễ tưởng là cơn toàn thể ngay từ đầu
• Phân biệt điều này cực kỳ quan trọng: một cơn "co giật toàn thân" thực chất khởi phát cục bộ luôn hướng bác sĩ đi tìm một ổ tổn thương khu trú (sẹo, u, xơ hóa) — thay đổi hoàn toàn hướng chẩn đoán và điều trị

Ý nghĩa nguyên nhân và hướng chẩn đoán

Vì cơn cục bộ xuất phát từ một ổ khu trú, nhóm này gợi ý mạnh khả năng có tổn thương cấu trúc não khu trú làm nền, nên hướng thăm dò cũng khác cơn toàn thể.

• Nguyên nhân cấu trúc thường gặp: xơ hóa hồi hải mã, di chứng chấn thương hoặc đột quỵ, dị dạng phát triển vỏ não, u lành, dị dạng mạch máu
• Cộng hưởng từ (MRI) sọ não giữ vai trò trung tâm để tìm ổ tổn thương; điện não giúp định bên và định vùng
• Với cơn cục bộ kháng thuốc, video-EEG kéo dài và các thăm dò chuyên sâu giúp xác định ổ khởi phát — tiền đề cho khả năng điều trị phẫu thuật ở những trường hợp chọn lọc

Một điểm thực hành: cơn cục bộ, đặc biệt thể thái dương, có thể âm thầm ảnh hưởng trí nhớ và khí sắc theo thời gian. Đánh giá nhận thức và tâm lý bằng các công cụ phù hợp là một phần của chăm sóc toàn diện, thực hiện dưới hướng dẫn chuyên khoa.

Video chuyên gia

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

• International League Against Epilepsy (ILAE) — Focal seizures
• ILAE — Updated classification of epileptic seizures (2025)
• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Epilepsy fact sheet
• MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)