Động kinh toàn thể: phân loại & mô tả cơn

Thế nào là cơn toàn thể? Nguyên tắc chung

Cơn khởi phát toàn thể (generalized-onset seizure) được định nghĩa là cơn khởi phát tại một điểm rồi huy động rất nhanh các mạng lưới phân bố ở hai bán cầu. Điều này KHÔNG có nghĩa toàn bộ vỏ não bị cuốn vào, mà là mạng lưới hai bên bị lôi kéo ngay từ đầu. Trong khung phân loại ba tầng của ILAE, "loại cơn" là tầng thứ nhất, "loại động kinh" là tầng thứ hai, và hội chứng là tầng thứ ba^[3].

• Ý thức: thường bị suy giảm hoặc mất ngay từ đầu cơn (trừ một số cơn giật cơ rất ngắn)
• Biểu hiện vận động: nếu có, thường ở cả hai bên và tương đối đối xứng
• Điện não trong cơn: phóng điện dạng động kinh lan tỏa hai bên — nghĩa là trên bản ghi điện não hiện lên những dạng sóng đặc trưng của cơn, và hiện ở cả hai bên não
• Thường không có "aura" khu trú kiểu cục bộ, vì không xuất phát từ một ổ đơn lẻ

ICD-10 gom nhóm này vào mục G40.3, trong đó liệt kê cả động kinh vắng ý thức tuổi thơ, động kinh giật cơ thiếu niên và các cơn không đặc hiệu thể mất trương lực, co giật, giật cơ, co cứng, co cứng–co giật^[8]. ILAE chia cơn toàn thể thành hai nhánh lớn: cơn vận động (motor) và cơn không vận động — tức cơn vắng ý thức (absence)^[1]. Bản cập nhật phân loại cơn năm 2025 của ILAE giữ nguyên trục này và làm rõ thêm cách đánh giá ý thức, dựa trên cả khả năng nhận biết lẫn khả năng đáp ứng^[2].

Cơn co cứng – co giật toàn thân: mô tả từng pha

Đây là thể cơn được biết đến rộng rãi nhất và cũng dễ gây hoảng loạn nhất cho người chứng kiến. Một cơn điển hình diễn ra qua các pha nối tiếp, tổng thời gian thường 1–3 phút.

Pha co cứng (tonic)

• Mất ý thức đột ngột, người bệnh ngã xuống nếu đang đứng
• Toàn thân co cứng: thân và tứ chi duỗi cứng, hàm nghiến chặt — đây là lúc có thể cắn vào lưỡi hoặc má trong
• Các cơ hô hấp co cứng đẩy khí qua thanh môn khép có thể tạo tiếng kêu the thé lúc khởi đầu (tiếng thét động kinh)
• Da có thể tím lại do ngừng thở tạm thời; pha này thường kéo dài khoảng 10–20 giây

Pha co giật (clonic)

• Tiếp nối pha co cứng bằng các đợt giật cơ nhịp nhàng, hai bên, biên độ lớn dần rồi thưa dần
• Có thể sùi bọt ở miệng (đôi khi lẫn máu nếu cắn phải lưỡi/má)
• Có thể tiểu không tự chủ, ít gặp hơn là đại tiện không tự chủ
• Pha này thường kéo dài vài chục giây rồi các cơn giật chậm lại và ngừng

Pha sau cơn (postictal)

Người bệnh mềm nhũn, thở lại sâu và ồn, rồi dần hồi phục qua giai đoạn lú lẫn, buồn ngủ, đau đầu, đau mỏi cơ toàn thân. Giai đoạn này kéo dài từ vài phút đến vài giờ; người bệnh thường không nhớ gì về cơn.

Cơn vắng ý thức: điển hình và không điển hình

Cơn vắng ý thức (absence) là cơn toàn thể không vận động, biểu hiện chủ yếu bằng gián đoạn ý thức ngắn^[1]. Vì kín đáo, chúng thường bị bỏ sót hoặc nhầm là "trẻ hay mơ màng", "mất tập trung".

Vắng ý thức điển hình (typical absence)

• Khởi phát và kết thúc đột ngột, thường chỉ 5–10 giây
• Người bệnh (thường là trẻ em) đang nói/đang làm bỗng dừng lại, nhìn vô định, không đáp ứng gọi hỏi
• Có thể kèm chớp mắt nhịp nhàng, đảo mắt lên trên nhẹ, hoặc vài động tác tự động nhỏ ở môi/tay
• Không ngã, không co giật toàn thân; kết thúc cơn thì tỉnh lại ngay và tiếp tục việc đang làm, thường KHÔNG có giai đoạn lú lẫn sau cơn
• Có thể xảy ra nhiều lần trong ngày (hàng chục cơn), gây sa sút kết quả học tập khó lý giải
• Động kinh vắng ý thức tuổi thơ là một trong bốn hội chứng thuộc nhóm động kinh toàn thể VÔ CĂN theo định nghĩa của ILAE^[4] — "vô căn" ở đây nghĩa là không tìm thấy tổn thương cấu trúc nào trong não gây ra bệnh, và phần lớn được cho là do yếu tố di truyền; nó KHÔNG có nghĩa là bệnh nhẹ

Vắng ý thức không điển hình (atypical absence)

• Khởi phát và kết thúc từ từ hơn, thời gian thường dài hơn
• Rối loạn ý thức thường không hoàn toàn — người bệnh có thể còn đáp ứng một phần
• Thường kèm thay đổi trương lực rõ hơn (gục đầu, buông đồ vật) và hay gặp trong bệnh cảnh nặng, có kèm khó khăn phát triển

Cơn giật cơ (myoclonic): những cú "giật điện" chớp nhoáng

Cơn giật cơ là những co cơ rất ngắn, đột ngột, như một cú giật điện, thường ở hai bên và đối xứng ở vai, cánh tay.

• Thời lượng cực ngắn (một phần giây), có thể đơn lẻ hoặc thành chuỗi
• Người bệnh thường vẫn tỉnh trong cơn giật đơn lẻ, và mô tả như "bị giật mình", làm rơi hoặc hất văng đồ đang cầm (ví dụ hất đổ ly nước, rơi bàn chải khi đánh răng buổi sáng)
• Rất hay xuất hiện vào buổi sáng sớm sau khi thức dậy, và bị thúc đẩy mạnh bởi thiếu ngủ
• Là dấu hiệu trung tâm của động kinh giật cơ thiếu niên — một trong bốn hội chứng toàn thể vô căn được ILAE định nghĩa^[4] (trình bày ở bài hội chứng đặc biệt)

Cần phân biệt giật cơ động kinh với những cú giật mình sinh lý khi mới chớm ngủ (hypnic jerk) — vốn lành tính và ai cũng có thể gặp. Sự khác biệt nằm ở tính lặp lại, hoàn cảnh xuất hiện và các dấu hiệu đi kèm, cần bác sĩ đánh giá.

Cơn mất trương lực, cơn co cứng và cơn co giật đơn thuần

Ba thể vận động toàn thể còn lại thường gặp trong các bệnh cảnh động kinh nặng, khởi phát sớm.

Cơn mất trương lực (atonic)

• Mất đột ngột trương lực cơ tư thế: đầu gục xuống, hoặc cả người khuỵu ngã "như bị rút xương"
• Thời gian rất ngắn (thường dưới vài giây), ý thức có thể chỉ gián đoạn thoáng qua
• Nguy cơ chấn thương cao, đặc biệt vùng mặt và đầu do ngã bất ngờ — nhiều trẻ phải đội mũ bảo vệ
• Còn gọi là "cơn ngã" (drop attack) khi gây té ngã

Cơn co cứng (tonic)

• Tăng trương lực cơ đột ngột và duy trì, làm cứng thân và tứ chi ở một tư thế trong vài giây đến vài chục giây, không có pha giật theo sau
• Hay xuất hiện trong giấc ngủ; nếu đang đứng thì gây ngã cứng

Cơn co giật đơn thuần (clonic)

Các đợt giật cơ nhịp nhàng hai bên nhưng không có pha co cứng khởi đầu như trong cơn co cứng – co giật; ít gặp hơn, chủ yếu ở trẻ nhỏ.

Vì sao phải phân biệt chính xác từng thể?

Phân loại đúng thể cơn toàn thể không phải là chuyện "gọi tên cho đẹp" — nó ảnh hưởng trực tiếp đến điều trị và tiên lượng.

• Lựa chọn thuốc: nhóm động kinh toàn thể đáp ứng với thuốc theo một kiểu rất riêng, khác hẳn các thể động kinh khác, và một số thuốc kháng động kinh có thể làm NẶNG THÊM chính nhóm cơn này thay vì kiểm soát chúng^[5] — dùng sai thể có thể phản tác dụng
• Định hướng hội chứng: sự phối hợp các thể cơn (ví dụ vắng ý thức + giật cơ + co cứng – co giật) gợi ý những hội chứng động kinh cụ thể theo tuổi, và việc tách riêng bốn hội chứng toàn thể vô căn có ý nghĩa cho cả tiên lượng lẫn điều trị^[4]
• Tiên lượng và tư vấn lối sống: cơn giật cơ nhạy với thiếu ngủ và rượu; cơn mất trương lực đòi hỏi phòng ngừa chấn thương. Với nhóm toàn thể vô căn, lối sống KHÔNG phải lời khuyên phụ mà là một phần không tách rời của điều trị^[5]

Chính vì vậy, mô tả cơn càng chi tiết — thời điểm trong ngày, tư thế, có ngã hay không, thời lượng, có nhớ cơn hay không, có lú lẫn sau cơn hay không — càng giúp bác sĩ phân loại chính xác. Người nhà nên cố gắng quay video cơn khi an toàn.

Tiên lượng: "toàn thể vô căn" không đồng nghĩa với "nhẹ"

Nhóm động kinh toàn thể vô căn chiếm khoảng 15–20% tổng số các thể động kinh, và từ lâu được xem là nhóm có tiên lượng tốt. Điều đó phần lớn đúng — nhưng cần nói rõ hai điểm để tránh chủ quan^[5]. Về các con số trong mục này, xin nói trước cho công bằng: chúng lấy từ một bài TỔNG QUAN của một trung tâm động kinh, tức là các tác giả đọc y văn rồi tổng hợp lại theo đánh giá của mình, chứ không phải gộp số liệu của nhiều nghiên cứu theo một quy trình định sẵn. Vì vậy hãy đọc chúng như con số ĐỊNH HƯỚNG về độ lớn, đừng đọc như số đo chính xác.

• Kháng thuốc KHÔNG hiếm: khoảng 7–15% người bệnh trong nhóm này không kiểm soát được cơn bằng thuốc^[5]
• Nhiều người cần duy trì thuốc trong thời gian dài, chứ không phải một đợt ngắn rồi thôi^[5]
• Các bệnh đồng mắc — ví dụ hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn — cần được tìm và điều trị vì ảnh hưởng tới kiểm soát cơn^[5]

Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ: hãy bàn TRƯỚC khi mang thai

Đây là điểm rất thực tế mà nhiều người chỉ biết khi đã muộn. Việc chọn thuốc cho động kinh toàn thể ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có những ràng buộc riêng, vì một số thuốc vốn hiệu quả cao lại cần tránh do nguy cơ cho thai; hệ quả là phụ nữ trong nhóm này có khả năng kiểm soát cơn kém hơn, và giới nữ hiện được xem như một yếu tố nguy cơ mới của kháng thuốc^[5].

Video chuyên gia

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. Fisher RS, Cross JH, French JA và cs. (2017). Operational classification of seizure types by the International League Against Epilepsy: Position Paper of the ILAE Commission for Classification and Terminology. Epilepsia 58(4):522–530 (văn bản đồng thuận của Ủy ban Phân loại và Thuật ngữ ILAE — phân loại thực hành các loại cơn động kinh)
2. Beniczky S, Trinka E, Wirrell E và cs. (2025). Updated classification of epileptic seizures: Position paper of the International League Against Epilepsy. Epilepsia 66(6):1804–1823 (văn bản đồng thuận ILAE · tổ công tác 37 chuyên gia · lấy ý kiến nhiều vòng, ngưỡng đồng thuận trên hai phần ba)
3. Scheffer IE, Berkovic S, Capovilla G và cs. (2017). ILAE classification of the epilepsies: Position paper of the ILAE Commission for Classification and Terminology. Epilepsia 58(4):512–521 (văn bản đồng thuận của Ủy ban Phân loại và Thuật ngữ ILAE — khung phân loại động kinh ba tầng (2017))
4. Hirsch E, French J, Scheffer IE và cs. (2022). ILAE definition of the Idiopathic Generalized Epilepsy Syndromes: Position statement by the ILAE Task Force on Nosology and Definitions. Epilepsia 63(6):1475–1499 (văn bản đồng thuận của Tổ công tác ILAE về Danh pháp — định nghĩa bốn hội chứng toàn thể vô căn)
5. Nilo A, Gelisse P, Crespel A (2020). Genetic/idiopathic generalized epilepsies: Not so good as that! Revue Neurologique 176(6):427–438 (bài TỔNG QUAN TỰ CHỌN TÀI LIỆU của một trung tâm động kinh — không phải tổng quan hệ thống)
6. Rozenblat T, Kraus D, Mahajnah M, Goldberg-Stern H, Watemberg N (2020). Absence seizure provocation during routine EEG: Does position of the child during hyperventilation affect the diagnostic yield? Seizure 79:86–89 (thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng, đa trung tâm · CỠ MẪU RẤT NHỎ, 20 trẻ 4–10 tuổi)
7. Braga P, Mameniškienė R, Guaranha M và cs. (2021). Cognitive tasks as provocation methods in routine EEG: a multicentre field study. Epileptic Disorders 23(1):123–132 (nghiên cứu tiến cứu đa trung tâm · 429 bản ghi điện não liên tiếp)
8. WHO — ICD-10 Version:2019, mục G40.3 "Generalized idiopathic epilepsy and epileptic syndromes". Lưu ý phạm vi: các bệnh cảnh nặng có cơn mất trương lực và co cứng như hội chứng Lennox-Gastaut được ICD-10 xếp ở G40.4, KHÔNG phải G40.3 (phân loại bệnh quốc tế)
9. International League Against Epilepsy (ILAE) — Seizure classification
10. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Epilepsy fact sheet
11. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)