Liệu pháp EMDR là gì? Chữa sang chấn

Nguyên lý: giúp não xử lý lại ký ức bị mắc kẹt

EMDR dựa trên mô hình gọi là "xử lý thông tin thích ứng": bình thường, não có khả năng tiêu hóa các trải nghiệm, giữ lại bài học và để phần cảm xúc dữ dội lắng xuống theo thời gian.

• Khi một biến cố quá sức chịu đựng, quá trình xử lý này bị nghẽn: ký ức bị "đóng băng" cùng nguyên vẹn hình ảnh, âm thanh, cảm giác cơ thể và cảm xúc của lúc đó
• Ký ức mắc kẹt này dễ bị kích hoạt bởi những gợi nhắc nhỏ, khiến người bệnh như sống lại biến cố (hồi tưởng, ác mộng, giật mình, né tránh)
• EMDR nhằm "mở lại" và giúp não hoàn tất việc xử lý ký ức đó, để nó được lưu trữ như một chuyện thuộc về quá khứ, bớt kèm theo nỗi kinh hoàng

Về vai trò của chuyển động mắt: khi người bệnh vừa giữ ký ức trong tâm trí vừa dõi theo kích thích hai bên (mắt đưa qua lại, hoặc tiếng/động chạm luân phiên hai bên), cường độ cảm xúc của ký ức thường giảm dần và những liên tưởng mới, lành mạnh hơn bắt đầu xuất hiện.

Kích thích hai bên là gì?

"Kích thích hai bên" (bilateral stimulation) là thành phần đặc trưng của EMDR, luân phiên tác động sang hai bên cơ thể trong khi người bệnh gợi nhớ ký ức.

• Chuyển động mắt: người bệnh đưa mắt qua lại dõi theo ngón tay hoặc thanh đèn di chuyển ngang — dạng cổ điển và phổ biến nhất
• Âm thanh luân phiên: tiếng bíp phát xen kẽ ở tai trái và tai phải qua tai nghe
• Chạm luân phiên: gõ nhẹ hoặc rung xen kẽ ở hai bên (hai tay, hai đầu gối)

Chuyển động mắt có thật sự cần thiết không?

Đây là câu hỏi gây tranh cãi lâu nhất về EMDR, và cũng là câu hỏi thẳng thắn nhất mà một người bệnh có thể đặt ra: nếu bỏ phần chuyển động mắt đi, liệu phương pháp có còn tác dụng như cũ?

Câu trả lời đã thay đổi theo thời gian. Một nghiên cứu tổng hợp trước đó KHÔNG tìm thấy tác dụng riêng nào của thành phần chuyển động mắt — tuy nhiên các tác giả sau này cho rằng những vấn đề về phương pháp trong nghiên cứu ấy có thể đã khiến nó bỏ sót một tác dụng thật sự có tồn tại^[3].

Bản tổng hợp cập nhật đã tách các nghiên cứu thành hai nhóm và cho kết quả sau, trên tổng cộng 849 người tham gia. Cách đọc các con số dưới đây: khoảng 0,2 là hiệu ứng NHỎ, 0,5 là VỪA, từ 0,8 trở lên là LỚN^[3]:

• 15 thử nghiệm LÂM SÀNG so sánh EMDR CÓ chuyển động mắt với EMDR KHÔNG có chuyển động mắt: phần cộng thêm nhờ chuyển động mắt ở mức VỪA (0,41), và khó có thể do ngẫu nhiên^[3]
• 11 thử nghiệm trong PHÒNG THÍ NGHIỆM, chỉ so việc thực hiện chuyển động mắt khi nghĩ về một ký ức khó chịu với cùng quy trình mà không chuyển động mắt: hiệu ứng gần mức LỚN (0,74)^[3]
• Khác biệt mạnh nhất nằm ở việc ký ức trở nên bớt SỐNG ĐỘNG — tức bớt hiện lên rõ mồn một — trong nhóm nghiên cứu phòng thí nghiệm (0,91, mức LỚN)^[3]
• Việc nhà trị liệu làm ĐÚNG quy trình có ảnh hưởng tới mức đóng góp của chuyển động mắt trong các nghiên cứu trị liệu^[3] — nói cách khác, kỹ thuật này cần được thực hiện bài bản mới phát huy

Cách hiểu cân bằng: bằng chứng hiện tại nghiêng về việc chuyển động mắt CÓ đóng góp thêm, nhưng phần đóng góp đó ở mức vừa chứ không phải là toàn bộ hiệu quả của phương pháp. Phần lớn tác dụng của EMDR vẫn đến từ những thành phần khác — tiếp xúc có kiểm soát với ký ức, cấu trúc buổi trị liệu, mối quan hệ trị liệu và các kỹ năng ổn định.

Tám pha của một liệu trình EMDR

EMDR có quy trình tám pha chuẩn hóa, đảm bảo an toàn và hiệu quả.

1. Khai thác bệnh sử và lập kế hoạch: hiểu câu chuyện của bạn và xác định các ký ức mục tiêu để xử lý
2. Chuẩn bị: xây dựng lòng tin, giải thích quy trình và dạy các kỹ năng tự ổn định cảm xúc (ví dụ hình dung "nơi an toàn") để bạn dùng khi cần
3. Đánh giá: chọn một ký ức cụ thể, xác định hình ảnh, niềm tin tiêu cực gắn với nó và niềm tin tích cực mong muốn thay thế
4. Giải mẫn cảm: gợi nhớ ký ức đồng thời thực hiện kích thích hai bên theo từng đợt ngắn, cho tới khi cảm xúc khó chịu giảm dần
5. Cài đặt: củng cố niềm tin tích cực mới (ví dụ "chuyện đã qua, giờ tôi an toàn")
6. Quét cơ thể: kiểm tra xem còn căng thẳng hay cảm giác khó chịu nào còn sót trong cơ thể để xử lý tiếp
7. Kết thúc buổi: đưa bạn trở lại trạng thái ổn định trước khi rời phòng, dù ký ức đã xử lý xong hay chưa
8. Đánh giá lại: buổi sau kiểm tra kết quả đã đạt và chọn mục tiêu tiếp theo

Pha chuẩn bị (pha 2) có cơ sở thực nghiệm chứ không chỉ là thủ tục. Một thử nghiệm trên 104 phụ nữ có stress sau sang chấn liên quan lạm dụng thời thơ ấu đã chia họ thành ba nhánh và cho kết quả rất đáng đọc. Nhánh được huấn luyện KỸ NĂNG TRƯỚC rồi mới tiếp xúc với ký ức đạt tỷ lệ khỏi hoàn toàn và bền vững cao nhất: cứ 100 người thì khoảng 27 người; nhánh chỉ tiếp xúc mà không được chuẩn bị kỹ năng đạt 13; và nhánh chỉ học kỹ năng mà KHÔNG hề tiếp xúc với ký ức đạt 0. Nhánh kỹ năng-rồi-tiếp-xúc cũng bỏ dở ít hơn, triệu chứng giữa các buổi nhẹ hơn trong giai đoạn tiếp xúc, ít ca nặng lên hơn, đồng thời cải thiện khả năng điều hòa cảm xúc và các vấn đề trong quan hệ nhiều hơn hai nhánh kia^[5].

Bằng chứng khoa học: mạnh, nhưng khác nhau theo từng nhóm

EMDR là một trong số ít liệu pháp có dữ liệu so sánh trực tiếp với hàng chục phương pháp khác. Nhưng con số của nó khác nhau đáng kể tùy nhóm người bệnh — và biết điều đó giúp bạn kỳ vọng đúng.

Các con số dưới đây là "khoảng cách" giữa liệu pháp và nhóm so sánh, quy về một thang chung. Cách đọc: khoảng 0,2 là khoảng cách NHỎ, 0,5 là VỪA, từ 0,8 trở lên là LỚN — nên những con số vượt 1,4 mà bạn sắp thấy đều thuộc hàng rất lớn.

Ở NGƯỜI LỚN: đứng đầu bảng

Một phép so sánh chéo nhiều can thiệp cùng lúc — cách làm cho phép xếp hạng cả những cặp chưa từng được đem so trực tiếp — đã tổng hợp 90 thử nghiệm, 6.560 người và 22 can thiệp cho stress sau sang chấn ở người lớn^[1]. Thứ hạng về giảm triệu chứng ngay sau điều trị, so với nhóm danh sách chờ (nhóm chưa được điều trị, chỉ ngồi đợi tới lượt):

• EMDR: khoảng cách 2,07 — CAO NHẤT trong 22 can thiệp^[1]
• Các liệu pháp KẾT HỢP cơ thể và nhận thức: 1,69^[1]
• Trị liệu nhận thức – hành vi tập trung vào sang chấn: 1,46^[1]
• Tự trợ giúp CÓ hỗ trợ: 1,46^[1]

Quan trọng không kém con số: EMDR và trị liệu nhận thức – hành vi tập trung sang chấn là hai phương pháp DUY TRÌ được hiệu quả ở mốc theo dõi 1–4 tháng, và cả hai đều làm tăng tỷ lệ khỏi bệnh ngay sau điều trị — chứ không chỉ giảm điểm triệu chứng^[1].

Ở TRẺ EM VÀ THANH THIẾU NIÊN: hiệu quả, nhưng ở mức THẤP HƠN

Cùng nhóm nghiên cứu đã làm phân tích tương tự cho trẻ em và người trẻ: 32 thử nghiệm, 17 can thiệp, 2.260 người tham gia^[2]. Kết luận ở đây KHÁC hẳn. Đứng đầu bảng là trị liệu NHẬN THỨC cho stress sau sang chấn, với khoảng cách 2,94 so với danh sách chờ; nhìn chung các hình thức CÁ NHÂN của trị liệu nhận thức – hành vi tập trung sang chấn tỏ ra hiệu quả nhất, còn EMDR có hiệu quả NHƯNG Ở MỨC THẤP HƠN, nằm khoảng giữa bảng^[2]. Tham vấn nâng đỡ không tỏ ra hiệu quả, và kết quả cho huấn luyện cha mẹ cùng trị liệu gia đình thì chưa kết luận được^[2].

Trong sang chấn PHỨC TẠP: bằng chứng còn mỏng

Ở nhóm người có sang chấn phức tạp — lặp lại, kéo dài, thường từ thời thơ ấu — bức tranh lại khác nữa, và điều quan trọng không phải con số mà là SỐ NGHIÊN CỨU đứng sau nó. Tổng hợp 51 thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy EMDR có khoảng cách 1,26 so với chăm sóc thông thường, NHƯNG con số đó chỉ dựa trên 4 nghiên cứu và được xếp chất lượng THẤP; trong khi trị liệu nhận thức – hành vi có khoảng cách 0,90 nhưng dựa trên 27 nghiên cứu chất lượng TRUNG BÌNH^[4]. Một con số lớn hơn dựa trên 4 nghiên cứu yếu không đáng tin bằng một con số nhỏ hơn dựa trên 27 nghiên cứu khá.

Và đây là phần ít được nói nhất, dù nó chạm đúng vấn đề của nhóm này: hai khó khăn trung tâm của sang chấn phức tạp — cách nhìn tiêu cực về chính mình, và khả năng điều hòa cảm xúc — gần như CHƯA được đo với EMDR. Chỉ có MỘT thử nghiệm cung cấp dữ liệu dùng được về cách nhìn bản thân, và rất ít thử nghiệm nào báo cáo dữ liệu về điều hòa cảm xúc. Cùng phân tích đó cũng nêu: lợi ích của TẤT CẢ các can thiệp NHỎ HƠN khi so với các can thiệp không đặc hiệu như trò chuyện thân thiện, và sang chấn khởi phát từ thời thơ ấu đi kèm kết quả kém hơn. Chính các tác giả kết luận rằng hướng nghiên cứu tiếp theo nên là LINH HOẠT trong việc chọn và sắp xếp trình tự can thiệp theo nhu cầu và mong muốn của từng người bệnh^[4].

Ba con số này có mâu thuẫn nhau không?

Không. Chúng thuộc BA quần thể khác nhau và được đo theo ba cách khác nhau: người lớn có stress sau sang chấn nói chung, trẻ em và thanh thiếu niên, và người có sang chấn phức tạp. Cách đọc đúng là:

• Nếu bạn là người lớn có sang chấn tương đối rõ ràng, EMDR là một trong những lựa chọn có bằng chứng tốt nhất hiện có^[1]
• Nếu là con bạn, hãy hỏi bác sĩ về trị liệu nhận thức – hành vi tập trung sang chấn dạng cá nhân trước^[2]
• Nếu sang chấn của bạn kéo dài từ thơ ấu, bằng chứng riêng cho EMDR ở nhóm này còn mỏng — nhưng điều đó KHÔNG có nghĩa là không nên thử, mà có nghĩa là nên bàn kỹ với chuyên môn về lựa chọn^[4]

Một lưu ý chung về chất lượng bằng chứng: chính các tác giả của phép so sánh chéo đánh giá bằng chứng ở mức TRUNG BÌNH ĐẾN THẤP, và nêu rằng cần nghiên cứu thêm về hiệu quả so sánh DÀI HẠN cũng như về ảnh hưởng của mức độ nặng và tính phức tạp của bệnh lên kết quả điều trị^[1].

Thời gian liệu trình: bao lâu thì có kết quả?

Độ dài của EMDR phụ thuộc nhiều vào việc sang chấn là đơn lẻ hay phức tạp, kéo dài.

• Với một sang chấn ĐƠN LẺ (ví dụ một tai nạn) ở người trước đó khỏe mạnh, đôi khi chỉ cần khoảng 6–12 buổi, mỗi buổi thường 60–90 phút
• Với sang chấn PHỨC TẠP hoặc lặp lại nhiều năm (ví dụ bạo hành kéo dài từ thời thơ ấu), liệu trình cần dài hơn đáng kể và nhiều pha chuẩn bị hơn
• Một số người cảm nhận ký ức mục tiêu bớt ám ảnh khá nhanh sau vài buổi xử lý, nhưng điều này thay đổi tùy từng người
• Nhà trị liệu sẽ ước lượng khung thời gian sau khi khai thác bệnh sử ở các buổi đầu

Một điều cần nói rõ về việc "chuẩn bị lâu hơn" cho sang chấn phức tạp: một nhóm 20 nhà nghiên cứu sang chấn quốc tế đã công bố phân tích phê phán, kết luận rằng KHÔNG có nghiên cứu nghiêm ngặt nào chứng minh các trị liệu tập trung vào sang chấn tuyến đầu có rủi ro không chấp nhận được, hay người có sang chấn phức tạp không đáp ứng với chúng; và cảnh báo rằng hướng dẫn hiện hành có thể quá thận trọng, khiến người bệnh bị TỪ CHỐI hoặc TRÌ HOÃN điều trị đã có bằng chứng^[6].

Lợi ích thu được và ai phù hợp

EMDR là một trong hai liệu pháp có bằng chứng mạnh nhất cho rối loạn stress sau sang chấn ở người lớn^[1].

• Giảm triệu chứng stress sau sang chấn ở mức cao nhất trong 22 can thiệp được so sánh, và DUY TRÌ được hiệu quả ở mốc theo dõi 1–4 tháng^[1]
• Làm tăng tỷ lệ KHỎI BỆNH ngay sau điều trị — không chỉ giảm điểm triệu chứng^[1]
• Giảm cường độ ám ảnh của ký ức sang chấn, giúp người bệnh nhớ lại sự việc mà không còn bị nó cuốn trở lại như đang xảy ra
• Ít đòi hỏi kể lại chi tiết biến cố hay bài tập về nhà — một số người thấy dễ tiếp cận hơn vì lý do này

Về việc mở rộng EMDR sang các vấn đề khác: bằng chứng mạnh nhất và các khuyến nghị chính thức đều tập trung vào stress sau sang chấn. Việc dùng EMDR cho lo âu, trầm cảm hay các vấn đề khác chưa có nền bằng chứng tương đương. Nếu ai đó giới thiệu EMDR như một phương pháp "chữa được nhiều thứ", hãy hỏi thêm về bằng chứng cho đúng vấn đề của bạn.

EMDR đặc biệt đáng cân nhắc khi khó khăn hiện tại gắn rõ với một hoặc nhiều biến cố sang chấn trong quá khứ.

Video chuyên gia

Công cụ sàng lọc liên quan

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. Mavranezouli I, Megnin-Viggars O, Daly C, và cộng sự (2020). Psychological treatments for post-traumatic stress disorder in adults: a network meta-analysis. Psychological Medicine 50(4):542–555 (phân tích gộp mạng lưới ở người lớn · 90 thử nghiệm, 6.560 người, 22 can thiệp)
2. Mavranezouli I, Megnin-Viggars O, Daly C, và cộng sự (2020). Research Review: Psychological and psychosocial treatments for children and young people with post-traumatic stress disorder: a network meta-analysis. Journal of Child Psychology and Psychiatry 61(1):18–29 (phân tích gộp mạng lưới ở trẻ em và người trẻ · 32 thử nghiệm, 2.260 người, 17 can thiệp)
3. Lee CW, Cuijpers P (2013). A meta-analysis of the contribution of eye movements in processing emotional memories. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry 44(2):231–239 (phân tích gộp về đóng góp của chuyển động mắt · 26 thử nghiệm, 849 người)
4. Karatzias T, Murphy P, Cloitre M, và cộng sự (2019). Psychological interventions for ICD-11 complex PTSD symptoms: systematic review and meta-analysis. Psychological Medicine 49(11):1761–1775 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp về sang chấn phức tạp · 51 thử nghiệm ngẫu nhiên)
5. Cloitre M, Stovall-McClough KC, Nooner K, và cộng sự (2010). Treatment for PTSD related to childhood abuse: a randomized controlled trial. American Journal of Psychiatry 167(8):915–924 (thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng BA NHÁNH · 104 phụ nữ · theo dõi tới 6 tháng)
6. De Jongh A, Resick PA, Zoellner LA, và cộng sự (2016). Critical analysis of the current treatment guidelines for complex PTSD in adults. Depression and Anxiety 33(5):359–369 (phân tích phê phán hướng dẫn điều trị · 20 nhà nghiên cứu sang chấn quốc tế đồng tác giả)
7. American Psychological Association (APA) — EMDR Therapy
8. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — Hướng dẫn về sức khỏe tâm thần và sang chấn
9. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)