Trầm cảm ở trẻ em: biểu hiện khó nhận biết

Vì sao trầm cảm trẻ em khó nhận ra?

Ở người lớn, trầm cảm hiện ra bằng lời: "tôi buồn, tôi mất hy vọng". Trẻ em thì khác về căn bản:

• Trẻ chưa có KHÁI NIỆM và TỪ NGỮ cho cảm xúc phức tạp — không thể kể về thứ mình không gọi tên được
• Cảm xúc của trẻ chuyển thành TRIỆU CHỨNG CƠ THỂ: đau bụng trước giờ đi học, đau đầu, mệt, buồn nôn — khám cơ thể không ra bệnh
• Cảm xúc chuyển thành HÀNH VI: cáu gắt, bùng nổ, chống đối, phá phách — dễ bị hiểu là "hư" và bị phạt, khiến trẻ càng thu mình
• Trẻ vẫn có thể CƯỜI ĐÙA từng lúc (nhất là khi chơi) rồi lại chìm xuống — khiến người lớn nghĩ "nó có sao đâu"

Những biểu hiện cha mẹ nên để ý

Không trẻ nào có đủ tất cả — điều đáng chú ý là NHIỀU dấu hiệu xuất hiện CÙNG LÚC và KÉO DÀI trên 2 tuần:

• Cáu kỉnh, dễ khóc, dễ bùng nổ hơn hẳn trước đây; hoặc ngược lại lặng lẽ, ngoan "bất thường"
• Không còn hứng thú với trò chơi, món đồ, hoạt động từng mê
• Than đau bụng, đau đầu, mệt lặp đi lặp lại — đặc biệt vào sáng đi học — mà khám không ra bệnh cơ thể
• Không chịu đi học, bám dính cha mẹ, sợ tách khỏi mẹ hơn hẳn lứa tuổi
• Ngủ kém, gặp ác mộng, hoặc ngủ li bì; ăn kém hoặc ăn vô độ; sụt cân hoặc chững cân bất thường
• Học tụt dốc, ngồi thẫn thờ, cô giáo phản ánh "con hay mơ màng, không tập trung"
• Tự nói xấu bản thân: "con ngu lắm", "không ai chơi với con", "con làm gì cũng hỏng"
• Chơi những trò lặp đi lặp lại có chủ đề buồn, vẽ tranh u ám, hoặc nói về cái chết ("con ước con biến mất")

Câu nói về cái chết ở trẻ em — dù nghe "trẻ con" đến đâu — luôn cần được người lớn tiếp nhận nghiêm túc và bình tĩnh, không gạt đi, không hoảng hốt mắng át.

Điều gì khiến một đứa trẻ trầm cảm?

• Biến cố gia đình: cha mẹ ly hôn hoặc xung đột kéo dài, mất người thân, mất thú cưng, chuyển nhà chuyển trường — với trẻ, những mất mát này lớn hơn nhiều so với cách người lớn ước lượng
• Bị bắt nạt ở trường hoặc bị cô lập khỏi nhóm bạn; áp lực học tập và kỳ vọng vượt sức
• Bị la mắng, so sánh triền miên; thiếu thời gian chất lượng với cha mẹ
• Trải nghiệm gây sang chấn: chứng kiến bạo lực, bị xâm hại — trầm cảm có thể là tín hiệu đầu tiên
• Yếu tố sinh học: tiền sử gia đình có trầm cảm; bệnh cơ thể mạn tính của trẻ

Đánh giá ở trẻ em diễn ra thế nào?

Khác với vị thành niên và người lớn (có thể tự làm thang PHQ-9 online), trẻ em cần được đánh giá TRỰC TIẾP bởi bác sĩ chuyên khoa tâm thần nhi:

• Bác sĩ trò chuyện, quan sát trẻ qua chơi và vẽ — ngôn ngữ tự nhiên của trẻ em
• Phỏng vấn cha mẹ (và tham khảo giáo viên khi cần) về thay đổi của trẻ ở nhà và ở trường
• Tại phòng khám có các thang đánh giá chuyên biệt dành riêng cho trẻ em, do bác sĩ hướng dẫn trẻ thực hiện trong buổi khám
• Loại trừ nguyên nhân cơ thể (thiếu máu, tuyến giáp...) và các rối loạn dễ nhầm lẫn: lo âu, ADHD, rối loạn hành vi cảm xúc

Nếu trong nhà có anh chị tuổi vị thành niên với dấu hiệu tương tự, các em từ cấp hai trở lên có thể tự sàng lọc bằng test PHQ-9 miễn phí trên trang này.

Cha mẹ có thể làm gì ngay tại nhà

1. Đổi câu hỏi: thay "hôm nay học thế nào?" bằng những cánh cửa nhỏ hơn — "hôm nay có chuyện gì làm con vui/bực nhất?"; trò chuyện khi cùng làm việc gì đó (nấu ăn, đi bộ) thường dễ hơn ngồi đối diện
2. Công nhận cảm xúc trước, dạy dỗ sau: "con đang buồn lắm đúng không" đi trước "nhưng con không nên..."; với trẻ nhỏ, giúp con GỌI TÊN cảm xúc đã là một liều thuốc
3. Giữ nếp sinh hoạt ổn định: giờ ăn, giờ ngủ, giờ chơi đều đặn — sự ổn định là cảm giác an toàn của trẻ
4. Tăng "thời gian đặc biệt": 15–20 phút mỗi ngày chơi thứ CON chọn, cha mẹ toàn tâm không điện thoại — công cụ mạnh nhất và rẻ nhất
5. Giảm các nguồn áp lực đang thấy rõ: bớt lớp học thêm nếu quá tải, làm việc với nhà trường nếu có bắt nạt
6. Không nói về vấn đề của con như "bệnh", "có vấn đề thần kinh" trước mặt con hoặc người khác

Điều trị trầm cảm ở trẻ em

Với trẻ em, nguyên tắc rất rõ ràng và khác hẳn người lớn: can thiệp tâm lý và điều chỉnh môi trường là nền tảng, thuốc KHÔNG phải lựa chọn đầu tay.

• Can thiệp tâm lý là nền tảng: liệu pháp qua chơi và CBT điều chỉnh theo lứa tuổi giúp trẻ diễn đạt và xử lý cảm xúc; với trẻ em, liệu pháp gia đình gần như luôn được kết hợp — cha mẹ chính là "đồng trị liệu viên" quan trọng nhất
• Phối hợp với nhà trường: trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để hỗ trợ trẻ ở lớp, xử lý bắt nạt nếu có
• Với trầm cảm mức nhẹ, hướng dẫn NICE nêu rõ KHÔNG dùng thuốc chống trầm cảm cho điều trị ban đầu; thay vào đó là theo dõi sát khoảng 2 tuần rồi cung cấp một liệu trình trị liệu tâm lý trong khoảng 2–3 tháng^[1]
• Với mức vừa – nặng, nếu cần dùng thuốc thì phải dùng KÈM trị liệu tâm lý song hành chứ không thay thế, và phải có sắp xếp riêng để theo dõi sát tác dụng không mong muốn^[1]
• Tái khám đều để theo dõi tiến triển — trầm cảm trẻ em đáp ứng tốt khi cả gia đình cùng tham gia

Vì sao thuốc lại đứng sau ở trẻ em?

Không phải vì thận trọng quá mức, mà vì bằng chứng thực sự mỏng ở lứa tuổi này. Một phép so sánh chéo cùng lúc nhiều phương pháp, gộp 34 thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi trên 5.260 trẻ em và thanh thiếu niên và đối chiếu 14 thuốc chống trầm cảm, chỉ tìm thấy duy nhất một thuốc vượt giả dược tới mức khó có thể do ngẫu nhiên — nghĩa là với 13 thuốc còn lại, phần chênh lệch nhỏ tới mức chưa đủ chắc chắn để kết luận, chứ không phải đã chứng minh chúng vô tác dụng. Cụm chữ "chất lượng bằng chứng rất thấp" là một mức xếp hạng có quy ước, không phải lời chê người làm nghiên cứu: nó có nghĩa các nghiên cứu gộp lại có nhiều điểm yếu về thiết kế, nên kết quả hoàn toàn có thể đổi khác khi có nghiên cứu tốt hơn. Kết luận của nhóm tác giả là xét cân bằng lợi ích – nguy cơ, các thuốc này không cho thấy lợi thế rõ ràng ở người trẻ^[3]. Riêng với trẻ NHỎ (5–11 tuổi), NICE nêu rõ rằng ngay cả thuốc được cân nhắc nhiều nhất cũng chỉ nên dùng một cách thận trọng sau hội chẩn đa chuyên ngành, khi trầm cảm vừa – nặng không đáp ứng trị liệu tâm lý sau 4–6 buổi, và ghi thẳng rằng bằng chứng về hiệu quả của thuốc này ở nhóm tuổi ấy CHƯA được xác lập^[1]. Một phép so sánh chéo lớn hơn, gộp 71 thử nghiệm trên 9.510 người trẻ, cũng cho thấy không có thuốc nào dùng đơn độc hiệu quả hơn trị liệu tâm lý dùng đơn độc^[4].

Khi nào cần đưa trẻ đi khám?

• Nhiều dấu hiệu kể trên xuất hiện cùng lúc và kéo dài trên 2 tuần
• Trẻ than đau cơ thể lặp đi lặp lại mà các khám cơ thể đều bình thường
• Trẻ không chịu đến trường kéo dài, hoặc sụt cân, rối loạn giấc ngủ rõ
• KHẨN CẤP — đi khám ngay, không chờ: trẻ nói về cái chết hoặc muốn biến mất, có hành vi tự làm đau bản thân, hoặc vừa trải qua biến cố lớn với phản ứng nặng nề

Phòng tư vấn có bác sĩ chuyên khoa giàu kinh nghiệm về tâm thần nhi. Gọi 0369 936 690 để được hướng dẫn; tình huống khẩn cấp ngoài giờ, đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115.

Video chuyên gia

Bài viết liên quan

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tham khảo

1. National Institute for Health and Care Excellence (NICE) — Depression in children and young people: identification and management. NICE guideline NG134 (2019), phần khuyến cáo về quản lý trầm cảm mức nhẹ và mức vừa – nặng (hướng dẫn lâm sàng quốc gia (Anh) · trẻ em và thanh thiếu niên 5–18 tuổi)
2. Polanczyk GV, Salum GA, Sugaya LS, Caye A, Rohde LA (2015). Annual research review: a meta-analysis of the worldwide prevalence of mental disorders in children and adolescents. J Child Psychol Psychiatry 56(3):345–365 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp · 41 nghiên cứu dân số · 27 quốc gia)
3. Cipriani A, Zhou X, Del Giovane C và cs. (2016). Comparative efficacy and tolerability of antidepressants for major depressive disorder in children and adolescents: a network meta-analysis. Lancet 388(10047):881–890 (phân tích gộp mạng lưới · 34 thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi · 5.260 người · 14 thuốc chống trầm cảm)
4. Zhou X, Teng T, Zhang Y và cs. (2020). Comparative efficacy and acceptability of antidepressants, psychotherapies, and their combination for acute treatment of children and adolescents with depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet Psychiatry 7(7):581–601 (tổng quan hệ thống và phân tích gộp mạng lưới · 71 thử nghiệm · 9.510 người · thuốc, trị liệu tâm lý và phối hợp)
5. Dazzi T, Gribble R, Wessely S, Fear NT (2014). Does asking about suicide and related behaviours induce suicidal ideation? What is the evidence? Psychological Medicine 44(16):3361–3363 (tổng quan y văn)
6. American Academy of Child & Adolescent Psychiatry (AACAP) — Depression in Children
7. WHO — ICD-10 F32/F92 và sức khỏe tâm thần trẻ em
8. MSD Manuals — Phiên bản chuyên gia (tiếng Việt)